Jedyny taki serial w PRL. Pierwsza telenowela, którą dosłownie oglądały tłumy
Wtorek, godzina 19:30. Przez kilka wiosennych miesięcy 1985 roku był to święty czas dla milionów Polaków. O tej porze ulice miast i wsi rzeczywiście pustoszały, a w domach zapadała niczym niezakłócona cisza. Tak wyglądał kraj podczas emisji "Niewolnicy Isaury". Ta brazylijska telenowela nie była tylko serialem – stała się fenomenem społecznym na niespotykaną skalę, który na zawsze zmienił polską telewizję i popkulturę.
- Brazylijska powieść trafia na ekrany
- Niespodziewany sukces
- Fabuła, która poruszyła cały kraj
- „Isauromania” – fenomen społeczny lat 80.
- Historyczna wizyta
- Kamień milowy polskiej telewizji
Brazylijska powieść trafia na ekrany
Historia Isaury narodziła się znacznie wcześniej, niż mogłoby się wydawać. Jej korzenie sięgają 1875 roku, kiedy brazylijski pisarz Bernardo Guimarães opublikował abolicjonistyczną powieść Niewolnica Isaura. Książka liczyła zaledwie 178 stron, ale jej emocjonalny ładunek i mocny przekaz antyniewolniczy okazały się ponadczasowe. Ponad sto lat później producenci brazylijskiej stacji Rede Globo postanowili przenieść tę historię na mały ekran.
Powstało 100 półgodzinnych odcinków, które w Brazylii emitowano od października 1976 do lutego 1977 roku. Dla potrzeb dystrybucji międzynarodowej stworzono skrócone wersje – jedną z 30, a drugą z 15 odcinków. To właśnie ta ostatnia trafiła do Polski. Serial odniósł gigantyczny sukces na całym świecie, sprzedano go do ponad stu krajów, ale to właśnie w Polsce jego odbiór osiągnął niemal legendarny wymiar.
Niespodziewany sukces
Pierwszy odcinek "Niewolnicy Isaury" wyemitowano w Programie Pierwszym Telewizji Polskiej 19 lutego 1985 roku. Serial trafił do najlepszego pasma – był pokazywany po głównym wydaniu Dziennika Telewizyjnego. Dla pewności powtarzano go także przed południem, w tzw. paśmie dla drugiej zmiany. Nikt w ówczesnej telewizji nie przewidywał, że produkcja, początkowo traktowana z lekceważeniem jako "gatunek B", wywoła rewolucję.
Już czwarty odcinek zgromadził przed ekranami 84% widzów. To był dopiero początek. Średnia oglądalność całej emisji sięgnęła 81%, a w szczytowych momentach, podczas najbardziej emocjonujących wątków, nawet 92-94%. Te liczby do dziś pozostają niepobitym rekordem w historii polskiej telewizji. Serial stał się wspólnym doświadczeniem narodowym, tematem rozmów w kolejkach po mięso, zakładach pracy i na podwórkach.
Fabuła, która poruszyła cały kraj
Akcja serialu rozgrywa się w Brazylii w XIX wieku, na kilkanaście lat przed zniesieniem niewolnictwa w 1888 roku. Główna bohaterka, Isaura, była młodą, piękną niewolnicą o jasnej karnacji, która o swojej przeszłości wiedziała jedynie, że jej matka była mulatką. Należała do rodziny zamożnego plantatora bawełny, Almeidy. Żona właściciela, Ester, traktowała Isaurę jak córkę, zapewniając jej staranne wykształcenie – dziewczyna nauczyła się czytać, pisać, grać na fortepianie i mówić w obcych językach.
Sielanka skończyła się wraz z powrotem z Europy syna państwa Almeidów, Leôncia. Młody dziedzic bez pamięci zakochał się w Isaurze i rozpoczął bezlitosne starania, by ją uwieść. Od tej pory Isaura znów stała się zwykłą niewolnicą, odsuniętą od salonowego życia. Jej jedyną nadzieją był szlachetny Tobias, właściciel sąsiedniej plantacji, który pragnął ją wykupić i poślubić. Leôncio, nawet po ślubie z bogatą Malviną, nie zamierzał jednak zrezygnować z prześladowania Isaury.
„Isauromania” – fenomen społeczny lat 80.
Wpływ serialu na polskie społeczeństwo był tak głęboki, że socjologowie mówili o prawdziwym fenomenie. We wtorkowe wieczory życie publiczne zamierało. Kin, teatrów i restauracji nie odwiedzano, a spotkania towarzyskie umawiano tak, aby nie kolidowały z emisją. Ulice rzeczywiście pustoszały. Serial dał Polkom i Polakom w czasach szarej, trudnej rzeczywistości PRL-u zastrzyk egzotyki, romantyzmu i wyraźnego podziału na dobrych i złych.
Moda na serial objawiała się w bardzo konkretny sposób. Kobiety masowo zaczęły nosić fryzurę "na Isaurę" – włosy opadające na ramiona z gładkim przedziałkiem pośrodku. Popularność imienia bohaterki wzrosła tak bardzo, że w latach 1981-1994 w polskich urzędach zarejestrowano 66 dziewczynek o imieniu Isaura lub Izaura. Słynne stało się także hasło "Leôncio, ty wieprzu!", które wykrzykiwano zarówno podczas oglądania, jak i... podczas prawdziwej wizyty odtwórcy tej roli w Polsce.
Historyczna wizyta
Kulminacją isauromanii była wizyta w Polsce w maju 1985 roku pary głównych aktorów: Lucélii Santos (Isaura) i Rubensa de Falco (Leôncio). Ich przyjazd przerodził się w prawdziwe szaleństwo, porównywalne z koncertami The Beatles. Aktorzy odwiedzili Warszawę, Łódź, Katowice, Sosnowiec i Kraków, spotykając się z widzami w szkołach, szpitalach i zakładach pracy.
Tłumy, które ich witały, były tak ogromne i tak rozemocjonowane, że konieczna była interwencja oddziałów milicji. W Łodzi, podczas wizyty w budowanym Centrum Zdrowia Matki Polki, pod naporem fanów runęła brama. W Krakowie do ochrony gwiazd oddelegowano 300 milicjantów. Lucélia Santos, przerażona natarciem tłumu, mdlała z wrażenia. Widzowie nie zawsze oddzielali fikcję od rzeczywistości – na transparentach można było przeczytać zarówno wyznania miłości, jak i żądania "Uwolnić Isaurę!".
Kamień milowy polskiej telewizji
Niewolnica Isaura na zawsze zapisała się w historii polskiej telewizji jako jej kamień milowy. Była pierwszą telenowelą wyemitowaną w Polsce i otworzyła drogę dla kolejnych produkcji tego gatunku. Pokazała też nieprawdopodobną moc wspólnego, emocjonalnego przeżywania fikcyjnej fabuły. Po emisji ostatniego odcinka 28 maja 1985 roku poetka Wisława Szymborska miała podobno powiedzieć do Ewy Lipskiej: "Nasze życie się skończyło, bo skończył się serial Niewolnica Isaura".
Serial pozostał największym eksportowym sukcesem brazylijskiej telewizji. W Chinach, gdzie był pierwszą zagraniczną produkcją po rewolucji kulturalnej, Lucélia Santos zdobyła nagrodę dla najlepszej aktorki w głosowaniu 300 milionów widzów. W Polsce zaś Isaura powracała na antenę – TV Puls wyemitował pełną, 100-odcinkową wersję, a TVS w 2008 roku pokazała wersję z dialogami przetłumaczonymi na etnolekt śląski. Dziś, po niemal czterdziestu latach, historia pięknej niewolnicy i okrutnego dziedzica wciąż pozostaje symbolem pewnej epoki – nie tylko w dziejach Brazylii, ale także w historii polskiej codzienności.
Źródła:
- Stańczak-Wiślicz K. (red.), Kultura popularna w Polsce 1944–1989. Między projektem ideologicznym a kontestacją, Warszawa 2015.
- https://www.aaihs.org/a-telenovela-slavery-and-the-diaspora/
- https://www.researchgate.net/publication/317289490_White_Skin_Black_Slavery_Bernardo_Guimaraes%27s_A_escrava_Isaura_and_the_Global_Telenovela