Logo serwisu: Kroniki Dziejów
Menu
  • Historia Polski
    • Średniowiecze
    • Pierwsi Piastowie
    • Rozbicie dzielnicowe
    • Po zjednoczeniu
    • Nowożytność
    • XVI wiek
    • XVII wiek
    • XVIII wiek
    • Polska pod zaborami
    • Współczesność
    • Polska 1918-1945
    • Okres PRL
    • Po 1989 roku
    • Historia powszechna
      • Starożytność
      • Grecja
      • Rzym
      • Egipt i Mezopotamia
      • Pozostałe
      • Średniowiecze
      • Wczesne średniowiecze (do VIII wieku)
      • Pełne średniowiecze (IX-XIII wiek)
      • Późne średniowiecze (XIV-XV wiek)
      • Nowożytność
      • XVI wiek
      • XVII wiek
      • XVIII wiek
      • XIX wiek do 1914
      • Współczesność
      • I wojna światowa
      • XX lecie międzywojenne
      • II wojna światowa
      • Historia najnowsza
      • Zimna wojna
    • Postacie i wydarzenia
      • Postacie w historii powszechnej
      • Władcy i przywódcy
      • Podróżnicy i odkrywcy
      • Kobiety w historii świata
      • Ludzie kultury
      • Inne znane osobistości
      • Polacy
      • Władcy i przywódcy Polski
      • Polscy naukowcy i działacze społeczni
      • Ludzie kultury i inni
      • Kobiety w historii Polski
      • Wydarzenia z historii powszechnej
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
      • Religia w historii świata
      • Wydarzenia z historii Polski
      • Bitwy i wojny
      • Polityka i traktaty
      • Gospodarka i społeczeństwo
    • Ciekawostki historyczne
      • Warto wiedzieć
      • Zabytki i budowle
      • Popularne zestawienia
      • Mało znane wydarzenia
      • Mało znane postacie
      • Wojskowość
      • Broń historyczna
      • Taktyki wojenne
        • Moje konto
        Facebook
        Szukaj
        • Kroniki Dziejów
        • Aktualności
        • Ciekawostki
        • Piekielne lato 1540. Susza tysiąclecia i najlepszy rocznik wina

        Przez 11 miesięcy nie spadła kropla deszczu, a z dna jezior wyłaniały się rzymskie monety! Kataklizm z 1540 roku sparaliżował Europę

        Pieter Bruegel (starszy), Sianokosy (1565)
        Sianokosy (1565), fot. Pieter Bruegel Starszy Domena publiczna
        Opublikowano: 22.11.2026Autor: Emil KwidzińskiUdostępnij

        W 1540 roku Europa stanęła w obliczu zjawiska, którego nie pamiętały całe pokolenia. Przez jedenaście długich miesięcy nad kontynentem trwało rozpalone, bezlitosne bezchmurne niebo, a w wielu regionach słupki rtęci wspinały się powyżej 40°C. Potężne rzeki kurczyły się z dnia na dzień, aż zostawały po nich tylko spękane koryta, a ogień pożerał lasy i całe miasta. I właśnie w samym środku tej katastrofy wydarzyło się coś, co do dziś brzmi jak paradoks… wtedy narodził się jeden z najbardziej legendarnych roczników wina.

        1. Susza 1540: rok, gdy Europa płonęła
        2. Susza w Europie: rzeki i jeziora znikają
        3. Rok 1540: fala pożarów i spiski
        4. Upał, epidemie i głód w Europie
        5. Kaiserwein 1540: słodkie wino z suszy
        6. Rok 1540: upał stulecia i ostrzeżenie

        Susza 1540: rok, gdy Europa płonęła

        Jesienią 1539 roku nad północnymi Włochami jakby zakręcono kran z deszczem. Zima bardziej przypominała upalne lato, a aż do kwietnia 1540 roku nie spadła tam ani jedna kropla. Z miesiąca na miesiąc susza przesuwała się coraz dalej na północ: przez Alzację, Niemcy i Szwajcarię, aż dotarła do Czech i Polski. Alzacki winiarz Hans Stolz zanotował, że od lutego do połowy czerwca prawie w ogóle nie padało, a od końca czerwca do początku sierpnia trwał „skwar bez żadnej przerwy”.

        W Krakowie astronom Marcin Biem zapisał z kolei, że przez wiele dni słońce miało czerwonawy odcień — to efekt dymu unoszącego się z płonących lasów i osad. Owoce przestawały przyrastać, a zboża dojrzewały w takim tempie, że żniwa prowadzono w pośpiechu, zanim rośliny doszczętnie wyschły. Dzisiejsze rekonstrukcje klimatu wskazują, że średnia roczna temperatura w Europie Środkowej była wtedy aż o 2,4°C wyższa niż norma z lat 1961–1990.

        Susza w Europie: rzeki i jeziora znikają

        Wyschnięte studnie i potoki sprawiły, że mieszkańcy Szwajcarii zaczęli codziennie pokonywać długie, wielokilometrowe trasy po wodę, niosąc ją z odległych jezior. W kantonie Lucerna próbowano ratować sytuację, kopiąc w korycie rzeczki Suhre na głębokość ponad półtora metra — bez efektu, bo nie pojawiła się nawet kropla. Jezioro Bodeńskie obniżyło się tak mocno, że do położonego na wyspie Lindau po raz pierwszy od wielu lat dało się dojść suchą nogą, a na odsłoniętym dnie ludzie natrafiali na rzymskie monety pamiętające odległe czasy.

        Odra w Wielkopolsce zazieleniła się od toksycznych glonów, Moza w okolicach Liège niemal zupełnie stanęła, a jesienią przepływ Renu i Łaby spadł do zaledwie dziesięciu procent zwykłej normy. Ryby — zwłaszcza lipienie — masowo padały, a część z nich można było wyciągać z wody dosłownie gołymi rękami. W Bazylei jeszcze pod koniec roku Ren był tak nagrzany, że w okolicach święta Trzech Króli niektórzy mieszkańcy decydowali się przepłynąć rzekę wpław.

        Mapa temperatur w roku 1540
        Mapa temperatur w roku 1540, fot. Valler, V. J. Franke, Y. Brugnara, E. Samakinwa, R. Hand, E. Lundstad, A.-M. Burgdorf, L. Lipfert, A. R. Friedman, S. Brönnimann: ModE-RA: a global monthly paleo-reanalysis of the modern era 1421 to 2008. Scientific Data 11, 36 (2024). Domena publiczna

        Rok 1540: fala pożarów i spiski

        Na obszarze Niemiec w 1540 roku zanotowano aż trzydzieści dwa pożary miast – więcej niż w jakimkolwiek wcześniejszym, spokojnym roku. Pod koniec lipca Einbeck spłonął niemal do fundamentów, a w płomieniach zginęło od stu do nawet pięciuset osób. Wiele wskazuje na to, że wyschnięta rzeczka odebrała mieszkańcom szansę na skuteczne gaszenie i opanowanie żywiołu. Również na ziemiach polskich ogień nie odpuszczał: ucierpiały m.in. Kwidzyn, Welawa, Gąbin, Radzyń Podlaski, Iława oraz Szczecinek.

        W rozgrzanej reformacyjnymi sporami atmosferze Europy Zachodniej błyskawicznie wybuchła teoria spiskowa o podpalaczach. Włóczęgów i żebraków zaczęto oskarżać, że celowo podkładają ogień na zlecenie wrogich dworów, a katolicy i protestanci przerzucali się odpowiedzialnością, widząc w pożarach działania przeciwnika. Podejrzanych łapano, torturowano i wypędzano z miast. W niemieckiej pamięci 1540 rok zapisał się jako Mordbrenner-Jahr – czas morderczych podpaleń.

        Upał, epidemie i głód w Europie

        Skrajny upał i zanieczyszczone źródła wody wywołały falę czerwonki oraz różnych gorączek, które szczególnie brutalnie uderzały w najmłodszych. Badacze dziejów oceniają, że ta epidemiczna fala mogła zabrać nawet około 800 tysięcy osób – liczba porównywalna z późniejszą o półtora wieku epidemią dyzenterii we Francji. Zwierzęta gospodarskie masowo padały z pragnienia i przegrzania, a krowy mleczne, bez dostępu do wody i paszy, już w lipcu przestawały dawać mleko.

        W konsekwencji ceny nabiału i chleba poszybowały w górę, odcinając najuboższych od najprostszych, codziennych produktów. Wyschnięte młyny wodne nie były w stanie mielić ziarna – tam, gdzie nie udało się zastąpić ich końskimi kieratami, pozostawały tylko ręczne żarna i mozolna praca. W wielu częściach Europy głód i pragnienie nie były chwilowym kryzysem, lecz stały się rzeczywistością na długie miesiące.

        Kaiserwein 1540: słodkie wino z suszy

        W samym środku katastrofy powstał napój, który wielu uznaje za jeden z najwspanialszych w nowożytnej historii. Winogrona dojrzały już na początku sierpnia, lecz były tak pomarszczone i przesuszone, że zbiory celowo przesunięto dopiero na wrzesień. To spóźnione winobranie przyniosło zaskakujący efekt: ogromne ilości miodowo-słodkiego, a przy tym niedrogiego wina. W Kolonii kronikarz zanotował, że ludzie upijali się do utraty przytomności — po raz pierwszy taki trunek stał się dostępny właściwie dla wszystkich.

        Najgłośniej było o rieslingu z Würzburga, który później ochrzczono mianem Kaiserwein — wina cesarskiego. Wytworzono go z przejrzałych, mocno skoncentrowanych owoców, porównywanych dziś do selekcji suszonych jagód. Ostatnia butelka tego legendarnego rocznika do dziś spoczywa w piwnicach Bürgerspital w Würzburgu. Z kolei w Questenbergu odnotowano, że tamtejsze wino z 1540 roku stawiano wyżej niż wszelkie trunki sprowadzane z zagranicy.

        Rok 1540: upał stulecia i ostrzeżenie

        Rok 1540 przypadł na czas małej epoki lodowcowej, trwającej od XV do XIX wieku. A jednak właśnie wtedy Europa doświadczyła żaru bardziej dotkliwego niż podczas głośnego lata 2003, a średnia temperatura całego roku okazała się najwyższa w okresie 1500–1999. Co szczególnie uderzające, zaraz po tym skrajnym sezonie nadeszły cztery niezwykle zimne lata — jakby klimat próbował jak najszybciej „odrobić” powrót do chłodniejszego rytmu tamtej epoki.

        Dziś część naukowców pyta, czy ta anomalia sprzed pięciu wieków nie jest sygnałem tego, co może czekać Europę Środkową. W ostatnich dekadach coraz częściej powtarza się podobny układ: długie, suche i gorące wiosny wysysają wilgoć z gleby, a to sprawia, że letnie fale upałów uderzają mocniej i trwają dłużej. Jeśli trend wzrostu średnich temperatur się utrzyma, warunki, które w 1540 roku uznano za katastrofę stulecia, mogą z czasem stać się po prostu codziennością.

        Źródła:

        • Pełny tekst publikacji: https://cp.copernicus.org/articles/9/41/2013/cp-9-41-2013.pdf
        • Materiały źródłowe (ETH Zurich) do pobrania: https://www.research-collection.ethz.ch/server/api/core/bitstreams/52d1fce0-7be8-42fa-8596-c02812b034ea/content
        • Opracowanie na ResearchGate: https://www.researchgate.net/publication/280581138_THE_BLACK_SWAN_OF_1540_ASPECTS_OF_A_EUROPEAN_MEGADROUGHT
        Czytaj także:
        • Słońce zniknęło, nadeszły ciemności i potworny głód. Wybuch tego wulkanu zmienił losy świata
        • Najcieplejsza zima XIX wieku okazała się zapowiedzią wielkiej tragedii głodu. W 2026 zjawisko wraca
        • Najbardziej znana katastrofa lotnicza w historii. Cud techniki w kilka chwil zmienił się w kulę ognia
        • Największa powódź w historii ludzkości. Zginęło ponad 25 milionów ludzi
        • Najbardziej śmiercionośna mgła w historii. Londyn nie był na to gotowy
        • Najgłośniejszy dźwięk w historii Ziemi. Huk było słychać 4 tys. km dalej, a Słońce stało się zielone
        • Rok, w którym wiosna przyszła za wcześnie. Jedyne takie anomalie w Polsce

        Kroniki Dziejów
        • Grupa KB.pl - informacje
        • Kontakt
        • Reklama
        • Załóż konto
        • Logowanie
        • Facebook
        • X.com
        Mapa strony
        • Aktualności
        • Artykuły
        • Tagi
        • Autorzy
        Inne serwisy Grupy KB.pl
        • KB.pl
        • Fajny Ogród
        • Fajny Zwierzak
        • Ania radzi
        • Fajne Gotowanie
        • Spokojnie o ciąży
        Informacje prawne
        • Regulamin
        • Polityka prywatnosci i cookies
        • Regulamin DSA
        • Zaufani partnerzy
        © 2020-2026 Grupa KB.pl. All rights reserved.