Atomowe tajemnice i kara śmierci. Historia małżeństwa szpiegów, która wstrząsnęła Ameryką
19 czerwca 1953 roku w więzieniu Sing Sing wykonano wyrok śmierci na małżeństwie Rosenbergów. Stali się pierwszymi amerykańskimi cywilami straconymi za szpiegostwo w czasach pokoju. Ich historia to nie tylko opowieść o zimnowojennych intrygach, ale również wstrząsający dramat rodzinny, w którym brat zeznawał przeciwko siostrze, a światowi intelektualiści toczyli nierówną walkę z machiną sprawiedliwości. Co naprawdę wiemy dziś o tej sprawie?
- Miłość w czasach ideologii
- Brat przeciwko siostrze: zeznania, które skazały Ethel
- Obraz Fridy Kahlo i listy z celi śmierci
- Gra prokuratury: dlaczego skazano Ethel?
- Makabryczna egzekucja w Sing Sing
- Życie po tragedii: synowie Rosenbergów
- Nie tylko zdrajcy
Miłość w czasach ideologii
Julius Rosenberg i Ethel Greenglass poznali się w Nowym Jorku w kręgach Ligi Młodych Komunistów. On – zdolny inżynier elektryk, ona – utalentowana śpiewaczka z aspiracjami aktorskimi. Oboje wywodzili się z rodzin żydowskich imigrantów, a ich światopogląd kształtował się w cieniu Wielkiego Kryzysu. Pobrali się w 1939 roku, łącząc nie tylko swoje życie, ale też polityczne ideały.
Julius szybko zdobył dobrą posadę w wojskowych laboratoriach w Fort Monmouth. Jednak jego przeszłość w organizacjach lewicowych wyszła na jaw i został zwolniony. W tym momencie, jak ujawniły później odtajnione archiwa, rozpoczęła się jego współpraca z radzieckim wywiadem. Działał pod pseudonimem „Liberal”, werbując innych i przekazując informacje techniczne, które uważał za sposób na wsparcie sojusznika w walce z nazizmem.
Brat przeciwko siostrze: zeznania, które skazały Ethel
Kluczowym momentem w sprawie okazało się aresztowanie Davida Greenglassa, młodszego brata Ethel. Pracował on jako mechanik przy supertajnym Projekcie Manhattan w Los Alamos. Postawiony przed wyborem między długim wyrokiem a współpracą z prokuraturą, David zaczął zeznawać przeciwko rodzinie.
To jego relacja o tym, jak Ethel przepisywała na maszynie jego notatki dotyczące bomby atomowej, stała się głównym dowodem przeciwko niej. Później przyznał, że mógł te zeznania wyolbrzymić, aby chronić własną żonę. „Moja żona jest dla mnie ważniejsza niż moja siostra” – stwierdził sucho podczas jednego z wywiadów. Ta rodzinna zdrada nadała całej sprawie wyjątkowo gorzki posmak.
Obraz Fridy Kahlo i listy z celi śmierci
Na wieść o wyroku śmierci dla Rosenbergów, świat artystyczny i intelektualny zareagował burzliwie. W obronie małżeństwa występowali tacy giganci jak Albert Einstein, Pablo Picasso i Jean-Paul Sartre, który nazwał proces „legalnym linczem”. Niezwykły gest solidarności wykonała ciężko chora Frida Kahlo, malując obraz „Los Rosenberg”.
To małe, przejmujące dzieło przedstawia dwie spętane gołębice nad krzesłem elektrycznym. Równie poruszające są listy, które Julius i Ethel wymieniali z celi śmierci – pełne czułości, codziennych zmartwień o synów i rozpaczliwej próby zachowania godności w obliczu nieuchronnego końca. Pisali o książkach, wspomnieniach i miłości, która miała przetrwać wszystko.
Gra prokuratury: dlaczego skazano Ethel?
Współczesne badania historyczne, w tym odtajnione dokumenty z archiwów KGB i amerykańskie depesze projektu Venona, rzucają nowe światło na motywy oskarżycieli. Chociaż zaangażowanie Juliusa w szpiegostwo wydaje się potwierdzone, rola Ethel była znacznie mniej jednoznaczna.
Ethel stała się w istocie narzędziem w brutalnej grze prokuratury i FBI. Sądzono, że widmo śmierci żony złamie Juliusa i zmusi go do ujawnienia całej siatki szpiegowskiej. J. Edgar Hoover pisał wręcz, że oskarżenie żony będzie „dźwignią”. Kiedy Ethel odmówiła zeznań i dochowała wierności mężowi, zapłaciła za to najwyższą cenę – jej egzekucja miała być przykładem dla innych.
Makabryczna egzekucja w Sing Sing
19 czerwca 1953 roku, po odrzuceniu ostatniej apelacji, wykonano wyrok. Aby uniknąć wykonywania egzekucji w szabat, przesunięto ją na wcześniejszą godzinę. Julius zmarł po pierwszym porażeniu prądem. Egzekucja Ethel przebiegła w sposób, który wstrząsnął nawet doświadczonymi świadkami.
Po standardowej serii trzech wstrząsów elektrycznych jej serce wciąż biło. Kat musiał zaaplikować dwie dodatkowe dawki prądu. Świadkowie donosili, że widzieli unoszący się znad jej głowy dym. Ta przerażająca scena stała się ponurym symbolem całej sprawy i przedmiotem kolejnych kontrowersji dotyczących humanitarności kary śmierci.
Życie po tragedii: synowie Rosenbergów
Michael i Robert, synowie Rosenbergów, mieli siedem i cztery lata, gdy stracili rodziców. Po latach tułaczki między rodziną a domami dziecka, adoptowała ich rodzina Meeropolów. Przez dekady prowadzili kampanię na rzecz oczyszczenia imienia rodziców, wierząc w ich całkowitą niewinność.
Dziś, po zapoznaniu się z odtajnionymi dokumentami, ich stanowisko ewoluowało. Przyznają, że ich ojciec był prawdopodobnie zaangażowany w szpiegostwo, ale podkreślają, że proces był pełen nadużyć, a wyrok śmierci – zwłaszcza dla Ethel – był rażąco niewspółmierny do zarzutów. Robert założył Rosenberg Fund for Children, organizację pomagającą dzieciom prześladowanych aktywistów, przekuwając tym samym rodzinną tragedię w działanie na rzecz innych.
Nie tylko zdrajcy
Sprawa Rosenbergów pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych rozdziałów zimnej wojny. Dla jednych to przykład sprawiedliwej kary dla zdrajców, dla innych – historia straszliwej niesprawiedliwości i politycznego wykorzystania sądownictwa. Ethel Rosenberg, której konkretna wina nie została przekonująco udowodniona, stała się symbolem ofiary zimnowojennej histerii.
Dzisiejsze spojrzenie na tę sprawę jest znacznie bardziej zniuansowane, niż sześćdziesiąt lat temu. To opowieść o ludziach uwikłanych w historię, o ideach, które przegrały z twardą polityką i o rodzinie zniszczonej przez wydarzenia, które wymknęły się spod kontroli.
Źródła
- Trahair R., Czarna księga szpiegów, Warszawa 2011.
- https://www.britannica.com/biography/Julius-Rosenberg-and-Ethel-Rosenberg
- https://www.fbi.gov/history/famous-cases/atom-spy-caserosenbergs
- https://www.rfc.org/rosenberg-case/case-summary