Biczowali się do krwi za grzechy innych. Potem sami odpuszczali sobie grzechy
Publiczne biczowanie, półnadzy pokutnicy smagający się krwawymi dyscyplinami, śpiewy, od których zamierało serce – dziś ten obraz wydaje się równie odległy, co obcy. A jednak w średniowiecznej Polsce flagelanci byli zjawiskiem masowym. Królowie biczowali się u boku żebraków, a procesje pokutników ściągały tłumy, które nie wiedziały, czy patrzą na świętość, czy na herezję. Jak daleko może posunąć się ludzka skrucha – i gdzie przebiega granica między pobożnością a szaleństwem?
- Kara za grzechy
- Na polskiej ziemi
- Co na to papież?
- Królowie-pokutnicy
- Gdańska procesja
- Klasztorna cisza zamiast publicznej furii
- Ślady po biczownikach
Kara za grzechy
Europa połowy XIII wieku nie rozpieszczała swoich mieszkańców. Wojny gwelfów z gibelinami rozdzierały Italię, głód dziesiątkował ludność, a powszechna nędza sprawiała, że ludzie masowo szukali winy w sobie. W 1260 roku w Perugii wydarzyło się coś, co miało zmienić oblicze religijności na całe stulecia: grupa fanatyków, dręczonych wyrzutami sumienia, postanowiła odpokutować grzechy własnego ciała w najbardziej dosłowny z możliwych sposobów.
Padali na ziemię na placach i przed kościołami, wyciągali ręce i biczowali się po plecach. Nie samotnie, ale w zbiorowym uniesieniu, przy śpiewie hymnów o męce Pańskiej. Ich wołanie o miłosierdzie było tak przejmujące, że świadkowie tych scen często porzucali dawne waśnie i godzili się z wrogami. Wesołe pieśni i muzyka milkły wobec publicznej boleści. Krew płynąca z własnych pleców miała w ich przekonaniu większą moc niż najżarliwsze modlitwy. Wkrótce idea przekroczyła Alpy.
Na polskiej ziemi
Do Polski biczownicy dotarli już w 1261 roku. Wyglądali osobliwie: z zakrytymi głowami, obnażeni do pasa, smagali się nawzajem batami z poczwórnych rzemyków, w których końcach tkwiły supły, metalowe kulki lub haczyki. Każde uderzenie miało wywołać ból i krew.
Jan Długosz nie krył obrzydzenia. W jego oczach była to „hałastra ludzi rozmaitego plemienia i języka”, śpiewająca „pieśni niestworne i grube”. Co gorsza – biczownicy sami się spowiadali nawzajem i odpuszczali sobie grzechy, nie będąc kapłanami. Dla średniowiecznego kronikarza to było nie do pomyślenia: Kościół tracił kontrolę nad wyznaczaniem pokuty.
Duchowni szybko zareagowali. Prandota, biskup krakowski, zagroził biczownikom więzieniem, jeśli natychmiast nie opuszczą miasta. Janusz, arcybiskup gnieźnieński, wraz z książętami wydał zakaz przystępowania do tej „gorszącej sekty” pod groźbą utraty majątku. Zakaz był surowy, ale jak to z zakazami bywa – nie na długo powstrzymał entuzjastów.
Co na to papież?
Prawdziwy renesans flagelantów przyniósł rok 1349. Europa stała w ogniu czarnej śmierci – zarazy, która dziesiątkowała całe miasta. W obliczu epidemii nie wybierającej między świętymi a grzesznikami tłumy znów chwyciły za dyscypliny. Węgrzy, u których dżuma szalała szczególnie okrutnie, wysłali procesje pokutników do Polski.
Polscy biskupi, pamiętając o wcześniejszych problemach, zareagowali błyskawicznie. Zgodną uchwałą wypędzono sektę, a bulla papieska ostatecznie ją rozwiązała. Papież Klemens VI znalazł złoty środek: biczować się można, ale w sekrecie, jako pokutę indywidualną. Publiczne procesje były odtąd zakazane. Argumentował, że biczownicy stali się rodzajem szkodliwej sekty, która podważa autorytet Kościoła. I miał rację – niektórzy flagelanci odrzucali sakramenty, wierząc, że ich własna krew ma moc zbawczą większą niż łaska udzielana przez księży.
Królowie-pokutnicy
Paradoksalnie to najwyższe warstwy społeczne najdłużej kultywowały tradycję biczowania. Kiedy zwykli mieszczanie i chłopi porzucili publiczne procesje, władcy wynieśli praktykę do rangi dewocji.
W 1603 roku w Krakowie, podczas jubileuszu papieża Klemensa VIII, Zygmunt III Waza obchodził wszystkie kaplice ubrany w worek pokutny, biczując się i leżąc krzyżem. Jego synowie – Władysław IV i Jan Kazimierz – poszli w jego ślady. Był to gest publiczny, ale już nie chaotyczny i niepodważający autorytetu duchowieństwa. Wprost przeciwnie: monarchowie dawali przykład poddanym, pokazując, że nawet koronowane głowy kornie schylają się przed Bogiem.
Albrecht Stanisław Radziwiłł, sam uchodzący za jednego z najsurowszych biczowników swojej epoki, odnotował w pamiętnikach, że w 1638 roku Władysław IV odwiedził warszawskie groby Pańskie, a wieczorem w procesji „dyscypliny zażywał” między kapnikami. Kapnicy, czyli członkowie bractwa skupionego wokół kościoła św. Barbary w Krakowie, przechowali zresztą tradycję do czasów nam bliższych.
Gdańska procesja
W XVII wieku biczownicy byli już zjawiskiem wyjątkowym, niemal reliktem przeszłości. Tym bardziej zaskakuje relacja francuskiego dyplomaty Karola Ogiera, który w 1636 roku w Gdańsku – mieście zdominowanym przez protestantów – natknął się na procesję flagelantów w Wielki Piątek.
Opisał ich z detalami. Biczownicy mieli czerwone płaszcze, a na głowach kaptury z wyciętymi otworami na oczy i usta. Śpiewali polskie pieśni. Przewodził im człowiek, który kijem wystukiwał rytm uderzeń – gdy przestawał, wszyscy padali na ziemię. Ogier przyznał, że nie miał siły na to patrzeć.
Anonimowość, jaką zapewniały kaptury, była kluczowa. Pod osłoną mogli iść zarówno bogaci kupcy, jak i najbiedniejsi wyrobnicy, ludzie szanowani i ci, których imię wiązało się z hańbą. Skruszeni przestępcy dodatkowo zaznaczali swoje przewinienia charakterystycznymi gestami: krzywoprzysięzcy wznosili rękę ku górze, zabójcy kładli się na plecach, cudzołożnicy padali na bok. Dla protestanckich gdańszczan widowisko było źródłem drwin, ale nie brakowało też takich, którzy patrzyli z podziwem.
Klasztorna cisza zamiast publicznej furii
Gdy publiczne procesje biczowników odeszły w zapomnienie, praktyka sama w sobie nie zniknęła. Przeniosła się za mury klasztorne i do prywatnych kaplic. Jezuici w XVI wieku odnowili zwyczaj dobrowolnej, sekretnej pokuty cielesnej – biczowania, noszenia włosiennic i drucianych pasków.
W zakonach biczowanie było przez stulecia czymś normalnym. Zakonnicy i zakonnice traktowali je jako narzędzie walki z własnymi słabościami. Święta Faustyna Kowalska w swoim „Dzienniczku” pisała o biczowaniu jako o codziennej praktyce, nieodłącznej od życia duchowego. Do XVIII wieku wśród polskiej szlachty i mieszczaństwa można było jeszcze spotkać ludzi tak surowej pobożności, że potajemnie się biczowali. Byli to jednak nieliczni, odchodzący już w przeszłość świadkowie innej epoki.
Ślady po biczownikach
Dziś publiczne biczowanie w kulturze chrześcijańskiej to rzadkość. W Hiszpanii, Włoszech czy na Filipinach wciąż można w Wielkim Tygodniu natknąć się na pochody pokutników, ale mają one charakter bardziej symboliczny niż dosłowny. W polskich kościołach najwyraźniejszym śladem po biczownikach jest Bractwo Kapników w Krakowie, które co roku w procesji Bożego Ciała występuje w swoim starożytnym stroju. Nie biczują się już – zachowali tylko strój i tradycję.
Źródła:
- Gloger Z., Encyklopedia staropolska. Tom I, Warszawa 1900.
- Vauchez A., Heretycy w średniowieczu. Poplecznicy szatana czy chrześcijańscy dysydenci?, Kęty 2024.
- https://www.britannica.com/topic/flagellants
- https://www.gdanskstrefa.com/biczownicy-w-gdansku/?cn-reloaded=1