Polska była u szczytu potęgi. Już wtedy popełniano błędy, które doprowadziły do rozbiorów
Renesans w Rzeczpospolitej uchodzi za jeden z najbardziej pamiętnych rozdziałów polskiej historii — epokę, którą zwykło się nazywać „złotym wiekiem”. Tylko czy ten blask był naprawdę tak oczywisty, jak sugeruje legenda? Co kryło się za fasadą potęgi i rozkwitu, gdy u steru stali ostatni Jagiellonowie — i jak naprawdę wyglądała wtedy Polska?
- Złoty wiek Jagiellonów i narodziny RON
- Europa i Rzeczpospolita w XVI wieku
- Złoty wiek Rzeczpospolitej i renesans
- Gospodarka Polski: zboże, pieniądz i kruszce
- Rzemiosło w Polsce XV–XVI wieku
- Złoty wiek i jego nieoczekiwane skutki
Złoty wiek Jagiellonów i narodziny RON
Najczęściej określenie to odnosi się do czasów rządów Zygmunta I Starego (1506–1548) oraz Zygmunta Augusta (od 1530 roku jako współrządca, w latach 1548–1572 już jako samodzielny monarcha). Niekiedy za przedłużenie „złotego wieku” uznaje się również panowanie Stefana Batorego oraz mecenat jego żony, Anny Jagiellonki — ostatniej przedstawicielki dynastii (por. Rożek M., 1991:7). To właśnie wtedy Polska i Litwa zostały trwale związane w jeden organizm państwowy, co doprowadziło do powstania Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Równolegle jednak wzmacniająca się pozycja szlachty i magnaterii sprzyjała rozproszeniu realnej władzy, co w kolejnych dekadach — w epoce monarchii elekcyjnej — odbije się na trwałości i sprawności państwa.
Mimo to dorobek Zygmunta Starego jako władcy dużego europejskiego państwa robi duże wrażenie. Na Zygmunta Augusta przypadło kontynuowanie dzieła scalania kraju i umacniania wspólnoty politycznej. Zasłynął także jako opiekun kultury i sztuki, a do tego niewiele brakowało, by stanął na czele kościoła narodowego.
Europa i Rzeczpospolita w XVI wieku
Utartym powiedzeniem jest, że Rzeczpospolita za panowania dwóch ostatnich Jagiellonów była państwem silnym i zamożnym, które „dogoniło” Zachód pod względem kultury i gospodarki. Tyle że samo słowo „dogoniło” bywa mylące. W XVI stuleciu tempo przemian w naszym kraju wcale nie odstawało od tego, co działo się w Europie Zachodniej — raczej wszyscy musieli odnaleźć się w nowej rzeczywistości polityczno-ekonomicznej. Wyraźniejsze różnice zaczęły narastać dopiero później, jako efekt przeobrażeń gospodarczych: z jednej strony napędzanych przez kolonialną ekspansję państw atlantyckich i rozkwit miast, z drugiej — przez umacnianie się gospodarki folwarcznej.
Gdy Jagiellonowie próbowali spiąć w całość rozległe terytoria i przestawić gospodarkę na nowe tory, cała Europa przechodziła równie gwałtowne zmiany. Habsburgowie, wykorzystując małżeństwa, sojusze i wygrane wojny, podporządkowali sobie znaczną część kontynentu oraz czerpali korzyści z kolonialnych zdobyczy Hiszpanii. Ich najważniejszym przeciwnikiem pozostawała monarchia francuska i nie mniej ambitny ród Walezjuszy.
Słabły wpływy Kościoła katolickiego, choć paradoksalnie był to zarazem czas największego rozkwitu papieskiego mecenatu nad sztuką.
Protestantyzm przestał funkcjonować jako jedna z wielu „herezji” i wyrósł na realną, pełnoprawną alternatywę dla katolicyzmu. Do połowy XVI wieku liczne państwa niemieckie, a także mniej więcej połowa kantonów szwajcarskich, Anglia i Szwecja oficjalnie zerwały więź ze Stolicą Apostolską. Pociągnęło to za sobą m.in. kasatę klasztorów oraz przejęcie majątków zakonnych, co w Anglii wywołało dalekosiężne skutki społeczne i gospodarcze. Jednocześnie nowe doktryny sprzyjały rozwojowi kapitalizmu. Rzeczpospolita za Zygmunta Augusta znalazła się blisko podobnego scenariusza: król przyglądał się protestantyzmowi z zainteresowaniem, a wśród jego urzędników nie brakowało wyznawców tej religii. Właśnie wtedy niewiele brakowało do powołania polskiego kościoła narodowego. Ostatecznie jednak monarcha dał się przekonać obozowi katolickiemu.
Złoty wiek Rzeczpospolitej i renesans
Nie brakuje przesłanek, że XVI stulecie okazało się dla Rzeczpospolitej wyjątkowo pomyślne pod względem rozwoju sztuki i nauki. Gdy pada hasło „polski renesans”, przed oczami wielu osób staje Wawel – a szczególnie słynna Kaplica Zygmuntowska. Jako symboliczne domknięcie tej epoki często przywołuje się też znacznie późniejszy Zamość, zaprojektowany tak, by urzeczywistniać renesansową wizję miasta idealnego. Ogromną rolę w rozkwicie renesansowej architektury odegrał Zygmunt II August: z jego inicjatywy liczne zamki powstały od podstaw albo przeszły gruntowne przebudowy.
To również czas wielkich nazwisk: Mikołaja Kopernika, Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego czy Jana Frycza Modrzewskiego. W polityce wyróżniali się przedstawiciele rodów Łaskich i Zamojskich, a obok nich funkcjonowały postacie bardziej niejednoznaczne, owiane aurą opowieści i domysłów – z Janem Twardowskim jako najsłynniejszym, na poły legendarnym przykładem.
Kopernik zapisał się w historii przede wszystkim teorią heliocentryczną, lecz jego wpływ nie kończył się na astronomii. Miał także swój udział w kształtowaniu polityki pieniężnej za panowania Zygmunta Starego. Toruński uczony sformułował bowiem zasadę, o której dziś pamięta niewielu: że gorszy pieniądz wypiera z obiegu lepszy.
Gospodarka Polski: zboże, pieniądz i kruszce
Polskie zboże nie miało w Europie aż tak przełomowego znaczenia, jak często się dziś zakłada. Nie zmienia to faktu, że pozostawało istotnym towarem eksportowym, a skala wywozu z ziem polskich rosła z dekady na dekadę. Taki układ utrzymywał się mniej więcej do połowy kolejnego stulecia, gdy na horyzoncie pojawiły się symptomy narastającego kryzysu o szerszym, globalnym zasięgu. (por. Augustyniak U., 2008: 217)
Reforma pieniężna Zygmunta I Starego (1526–28) doprowadziła do ujednolicenia systemu monetarnego w całym państwie, co wyraźnie ułatwiało handel międzynarodowy i upraszczało rozliczenia przy większych kwotach. W jej ramach wprowadzono monetę obrachunkową — złoty polski, nazywany florenem — równą 30 groszom oraz 540 denarom. (Wyczański A. i in., 2006: 21)
Największe areały ziemi uprawnej znajdowały się na terenach Korony i w przeważającej mierze pozostawały w posiadaniu szlachty.
Równolegle z rolnictwem coraz mocniej zaznaczało swoją obecność górnictwo. Choć Rzeczpospolita nie zawsze osiągała najwyższe rezultaty w wydobyciu i obróbce kruszców, działalność ta realnie oddziaływała na tempo i kierunek rozwoju gospodarczego.
Rzemiosło w Polsce XV–XVI wieku
W XV i XVI stuleciu w polskich miastach wyraźnie umacniały się cechy rzemieślnicze. Rzemiosło stanowiło znaczący składnik dochodu narodowego – plasowało się na trzeciej pozycji, zaraz po handlu chlebem żytnim i piwem. (Wyczański A. i in.: 176) Tylko niewielki odsetek rzemieślników pracował jednak przy realizacjach architektonicznych i dziełach sztuki renesansowej tworzonych dla dworu królewskiego, a zwłaszcza dla środowisk kościelnych. To właśnie oni czerpali wiedzę od włoskich twórców przybywających do Polski u boku mistrzów takich jak Franciszek Florentczyk czy Bartolomeo Berrecci. Sztuka mieszczańska pozostawała natomiast silnie zakorzeniona w późnym gotyku, w dużej mierze napływającym z Niemiec i Niderlandów. Granice między nurtami stopniowo się jednak zacierały. Z czasem włoskie inspiracje coraz częściej ustępowały miejsca renesansowi północnoeuropejskiemu. (Kozakiewicz H., Kozakiewicz S., 1984: 8-9)
Mówiąc o rzemiośle, warto pamiętać także o zwykłym dniu powszednim. Rzemieślnicy działający w miastach, na wsiach i przy dworach dostarczali przedmioty potrzebne na co dzień, wykonywali usługi oraz zajmowali się naprawami. Obok wielkich artystów i ich warsztatów równie istotni byli szewcy, krawcy, snycerze, zduni, stolarze, przedstawiciele cechów obrabiających rozmaite metale i wiele innych profesji, bez których codzienne funkcjonowanie nie byłoby możliwe.
Złoty wiek i jego nieoczekiwane skutki
Powiększone terytorium, zjednoczone ziemie, rosnące bogactwo i spokój na granicach – czy można chcieć czegoś więcej od skutecznego władcy? A jednak nie wszystkie decyzje ostatnich Jagiellonów przyniosły dokładnie takie skutki, jakich oczekiwano. Po pierwsze, włączenie ziem litewskich do Korony przestawiło układ sił i zmieniło relacje społeczne w całej Rzeczpospolitej. Po drugie, na wschodzie coraz wyraźniej wyrastał groźny konkurent: Moskwa.
Z tak rozbudowanym państwem, w Europie stającej się coraz mniej przewidywalną, musieli później mierzyć się królowie elekcyjni. Innym – początkowo niedostrzeganym – skutkiem tych przemian był szybki wzrost znaczenia szlachty. Jej zdolność do blokowania reform, forsowania własnych interesów i podporządkowywania gospodarki prywatnym korzyściom stała się jednym z czynników, które w kolejnym stuleciu pchnęły kraj ku gospodarczemu zapóźnieniu.
Mimo to XVI wiek wciąż bywa nazywany przez historyków „złotym wiekiem” – i najpewniej był momentem, w którym pozycja Rzeczpospolitej w Europie osiągnęła swój szczyt.
Źródła:
- Michał Rożek, Złoty wiek. Szkice o sztuce renesansowej, seria: Dzieje narodu i państwa polskiego, t. 19, Kraków 1991
- Andrzej Wyczański, Dogonić Europę, czyli Polska w czasach Zygmunta I (1506-1548), seria: Dzieje narodu i państwa polskiego, t. 20, Kraków 1987
- Helena Kozakiewicz, Stefan Kozakiewicz, Renesans w Polsce, Arkady 1984
- Urszula Augustyniak, Historia Polski 1572-1795, PWN 2008
- Historia Polski w liczbach, t. II: Gospodarka, red. Andrzej Jezierski, Andrzej Wyczański, Warszawa 2006