Polski książę przez całe życie nie współżył z żoną. Powód zaskakuje do dziś

Bolesław V Wstydliwy — przydomek sugeruje jedno, ale prawda potrafi zaskoczyć. W źródłach i pamięci kolejnych pokoleń jawi się nie jako nieśmiały książę, lecz władca opanowany, rozważny i wyjątkowo łagodny. Na tle swoich czasów wyróżniała go też pobożność, jakiej próżno szukać u wielu współczesnych mu możnych. Badacze podkreślają jednak, że nie był to człowiek skrojony na bezwzględnego gracza politycznego ani charyzmatycznego wodza. Jak więc naprawdę wyglądały jego rządy — i co sprawiło, że jego imię przetrwało wieki?
- Bolesław V Wstydliwy: młodość w cieniu walk
- Walka o Kraków po klęsce Konrada
- Sojusze Bolesława Wstydliwego z Węgrami i Czechami
- Bolesław Wstydliwy kontra Jaćwingowie
- II najazd mongolski na Małopolskę
- Bolesław Wstydliwy i Daniel halicki
- Reformy i lokacje Bolesława Wstydliwego
Bolesław V Wstydliwy: młodość w cieniu walk
Bolesław V Wstydliwy przyszedł na świat 21 czerwca 1226 roku. Badacze podkreślają, że imię nadano mu na cześć pradziada — Bolesława III Krzywoustego. Jego ojcem był książę krakowski Leszek Biały, a matką ruska księżniczka Grzymisława.
Przydomek „Wstydliwy” (łac. „Pudicus”) przylgnął do Bolesława już w XIII wieku — wspomina o nim „Rocznik franciszkański krakowski”. Źródła wiążą go ze ślubem czystości, który książę złożył wspólnie z małżonką, św. Kingą. Ich związek pozostał nieskonsumowany.
Dzieciństwo Bolesława naznaczone było dramatem. Gdy miał niewiele ponad rok, stracił ojca — Leszek Biały zginął w brutalnych okolicznościach we wsi Marcinkowo niedaleko Gąsawy. Od tego momentu opiekę nad chłopcem przejęła matka, kobieta wyjątkowo ambitna, zmuszona nieustannie manewrować między rywalizującymi stronnictwami walczącymi o wpływy i władzę w Krakowie.
W 1233 roku Grzymisława wraz z synem zostali podstępnie ujęci przez księcia Konrada Mazowieckiego, po czym przewieziono ich do więzienia — najpierw w Czersku, a później w Sieciechowie. Wydostanie się na wolność umożliwili im rycerz Klemens z Ruszczy oraz sieciechowski opat Mikołaj z Galii, działający z polecenia księcia śląskiego Henryka Brodatego, uznawanego za faktycznego opiekuna małoletniego Bolesława.
W 1241 roku, gdy na Polskę spadł wyniszczający najazd Mongołów, Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech, a następnie w jednym z morawskich klasztorów cysterskich. Kiedy niebezpieczeństwo minęło, wrócił na ziemie Piastów. W samym Krakowie nie mógł jednak liczyć na spokojny powrót — miasto znajdowało się pod kontrolą Konrada Mazowieckiego, czyli jego wuja.
Rządy księcia mazowieckiego w Małopolsce przerwała wygrana przez Bolesława bitwa pod Suchodołem (na Sandomierszczyźnie). Jan Długosz pisał, że w trakcie starcia Bolesław „wielu położył trupem i wielu zranił, nawet samego księcia Konrada zmusił do haniebnej ucieczki”. Na ile opis ten oddaje rzeczywisty przebieg wydarzeń — trudno dziś rozstrzygnąć. Nie budzi natomiast wątpliwości, że zwycięstwo pod Suchodołem otworzyło Bolesławowi drogę do odzyskania ojcowizny.
Walka o Kraków po klęsce Konrada
Po porażce pod Suchodołem Konrad Mazowiecki jeszcze kilka razy próbował sięgnąć po Kraków. Już w 1243 roku mazowieckie oddziały wkroczyły do Małopolski, lecz ostatecznie nie zdołały tam niczego rozstrzygnąć na swoją korzyść.
Przełom w rywalizacji o Kraków zdawał się nadchodzić w 1246 roku. Wtedy doszło do bitwy pod Zaryszowem, po której Bolesław musiał ratować się ucieczką. Na domiar złego książę małopolski pogodził się z utratą Lelowa. Mimo tych sukcesów Mazowszanom nie udało się jednak opanować ani Krakowa, ani Sandomierza — a to przesądziło o końcowym niepowodzeniu Konrada Mazowieckiego, który zmarł 31 sierpnia 1247 roku.
Kilkadziesiąt lat później, w 1273 roku, przeciwko Bolesławowi Wstydliwemu wystąpiła część jego poddanych. Buntownicy chcieli osadzić na krakowskim tronie księcia Władysława opolskiego, lecz plan zakończył się fiaskiem — ponieśli wyraźną klęskę w bitwie pod Bogucinem. Rok później (1274) Bolesław zawarł z Władysławem układ pokojowy, w którym ten zrzekał się roszczeń do tronu krakowskiego.
Sojusze Bolesława Wstydliwego z Węgrami i Czechami
Przez większość okresu samodzielnych rządów Bolesław V Wstydliwy trzymał się obozu węgierskiego, wspierając króla Belę IV w rywalizacji z Czechami o wpływy w Austrii. Na wybór takiego kierunku polityki mocno wpłynęły więzi rodzinne: żoną księcia krakowskiego była Kinga, córka Beli. Co więcej, jej siostra Jolenta Helena została małżonką Bolesława Pobożnego, księcia wielkopolskiego, który także opowiadał się po stronie Arpadów.
Bolesław Wstydliwy nie ograniczał się do deklaracji i kilka razy realnie wsparł teścia militarnie. W 1253 roku jego oddziały wkroczyły na Morawy, bez pardonu pustosząc zajęte tereny. Kolejny raz książę krakowski stanął po stronie Węgier w 1260 roku. Z kolei Stefan V, już jako nowy król Węgier, doceniając zaangażowanie Małopolan w zmaganiach z Przemyślidami, przybył w 1270 roku do Krakowa, gdzie zawarł z Bolesławem pokój „na wieczne czasy”.
Polsko-węgierskie porozumienie utrzymało się jeszcze przez kilka lat, lecz ostatecznie rozpadło się w 1273 roku. Wtedy Bolesław spotkał się w Opawie z czeskim królem Przemysłem Ottokarem II, a rozmowy zakończyły się podpisaniem sojuszu obu władców. Od tego momentu małopolskie wojska zaczęły walczyć ramię w ramię z Czechami przeciwko Węgrom.
Ostatnim aktem tej rywalizacji była bitwa pod Suchymi Krutami w 1278 roku, w której poległ Przemysł Ottokar. Choć małopolskie rycerstwo nie wzięło udziału w samym starciu, klęska czeskiego monarchy oznaczała zarazem polityczną porażkę Bolesława Wstydliwego. W praktyce z wojny czesko-węgierskiej nie wyniósł on niemal żadnych wymiernych korzyści.
Bolesław Wstydliwy kontra Jaćwingowie
Bolesław Wstydliwy, podobnie jak jego bezpośredni następca, książę Leszek Czarny, z uporem prowadził wojny z pogańskimi plemionami Jaćwingów. W 1248 roku udzielił wsparcia Siemowitowi, synowi Konrada Mazowieckiego, w zbrojnej wyprawie przeciw poganom. Mimo pomocy Małopolan mazowieckie wojska interwencyjne zakończyły tę ekspedycję dotkliwą porażką.
Do następnych starć między Polakami a Jaćwingami doszło w latach 1256 i 1264. Tym razem to poganie uderzyli pierwsi i zdołali zajść aż do Małopolski, skąd wynieśli niemałe łupy. Po drugiej z tych wypraw Bolesław Wstydliwy zorganizował odwetową ekspedycję, która – jak sugerowały niektóre przekazy – miała niemal doszczętnie zgładzić Jaćwingów. W rzeczywistości była to przesada: ich upadek nastąpił dopiero wiele dziesięcioleci później, a do ostatecznego wyniszczenia plemienia przyczynili się Krzyżacy.
Poza kampaniami zbrojnymi Bolesław Wstydliwy próbował także doprowadzić do chrystianizacji Jaćwingów. Z myślą o tym przedsięwzięciu powołał w Łukowie (dzisiejsze województwo lubelskie) biskupstwo, które miało nadzorować cały proces. Jak pokazał czas, plan księcia spełzł jednak na niczym: opór Jaćwingów okazał się zbyt silny, a oni sami nie zamierzali porzucać wiary przodków.
II najazd mongolski na Małopolskę
Za panowania Bolesława Kędzierzawego doszło do tzw. II najazdu mongolskiego na Polskę, datowanego na lata 1259–1260. Oddziały mongolskie przeszły wówczas przez ziemię sandomierską, siejąc spustoszenie, a następnie ruszyły ku Krakowowi, grabiąc po drodze m.in. Koprzywnicę, Jędrzejów, Miechów oraz wiele innych miejscowości i klasztornych ośrodków.
Wkrótce w ręce najeźdźców dostał się także sam Kraków, choć Wawelu nie zdołali zdobyć. Ostatecznie Mongołowie wycofali się z Małopolski w marcu 1260 roku, zabierając ze sobą ogromne łupy oraz liczne rzesze jeńców.
W czasie wschodniej inwazji Bolesław Wstydliwy miał szukać schronienia albo na Węgrzech, albo – co częściej się podkreśla – w Sieradzu, gdzie przebywał jego sprzymierzeniec, książę Leszek Czarny. Gdy niebezpieczeństwo minęło, Bolesław wrócił do swoich ziem. Już nigdy później nie przyszło mu mierzyć się z bezwzględnymi Mongołami, którzy nie cofali się przed żadnymi metodami.
Bolesław Wstydliwy i Daniel halicki
Dość dobrze znamy relacje łączące Bolesława Wstydliwego z Danielem, władcą księstwa halicko-włodzimierskiego. Na początku obaj książęta patrzyli na siebie niechętnie, bo Rusin wspierał politykę Konrada Mazowieckiego, co w Krakowie budziło sprzeciw.
Stosunki małopolsko-ruskie zaczęły się ocieplać po śmierci Konrada w 1247 roku. Dzięki aktywnemu zaangażowaniu księcia Bolesława Daniel w 1253 roku otrzymał koronę z rąk papieskiego legata Opizona i został ogłoszony królem. Uroczystości, o których mowa, odbyły się w Chełmie. Wśród uczestników znalazła się m.in. siostra Bolesława, Salomea, licząca na to, że uda się zbliżyć państwo Daniela do obrządku łacińskiego — plan ten jednak ostatecznie nie doszedł do skutku.
Spokojniejsze relacje polsko-ruskie na moment zachwiało panowanie na Rusi Szwarny, syna Daniela. W 1264 roku wyruszył on wraz z Litwinami na Małopolskę. W odpowiedzi na działania koalicji rusko-litewskiej Bolesław Wstydliwy zorganizował wyprawę odwetową. Zakończyła się ona zwycięstwem wojsk małopolskich, które rozbiły siły Szwarny w bitwie pod Wrotami.

Reformy i lokacje Bolesława Wstydliwego
Bolesław V Wstydliwy zapisał się w historii jako władca, który konsekwentnie lokował wsie i miasta na prawie niemieckim. Już w 1253 roku wystawił przywilej lokacyjny dla Bochni. Niedługo później podobne dokumenty otrzymały kolejne ośrodki: Kraków (1257), Nowy Korczyn (1258), Skaryszew (1264) oraz Jędrzejów (1271). Te decyzje nie tylko porządkowały zasady funkcjonowania miast, ale też napędzały handel i rzemiosło, wzmacniając gospodarkę całego księstwa.
Z inicjatywy Bolesława Wstydliwego przeprowadzono również reformy żup wielickich i bocheńskich, które znalazły się w jego rękach jako własność książęca. To właśnie one stały się jednym z filarów finansów władcy, zapewniając mu stały i bardzo istotny dopływ dochodów.
W czasach jego panowania szczególną pozycję uzyskał Kościół, korzystając z szerokich przywilejów. W 1252 roku książę, wydając jeden z przywilejów immunitetowych, zagwarantował biskupstwu krakowskiemu znaczną autonomię, zwłaszcza w kwestiach sądowniczych i ekonomicznych.
Źródła:
- Gryguć Piotr, Polityka gospodarcza księcia Bolesława V Wstydliwego wobec biskupstwa i katedry krakowskiej, „Folia Historica Cracoviensia” 20 (2014).
- Jelonek-Litewka Krystyna, Czy odnaleziona pieczęć Bolesława Wstydliwego jest pieczęcią oderwaną od aktu lokacyjnego miasta Krakowa?, „Krakowski Rocznik Archiwalny” 9 (2003).
- Karpiński Rafał, Bolesław V Wstydliwy, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Ludowa Spółdzielnia „Czytelnik”, Warszawa 1980.
- Maciaszek Karolina, Pobożność motywowana politycznie. O działaniach księcia krakowskiego i sandomierskiego Bolesława V Wstydliwego wobec klasztorów, „Nasza Przeszłość” 133 (2020).
- Marzec Adam, Bolesław V Wstydliwy, [w:] Piastowie, Leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999.
- Olbrychski Antoni, Bolesław Wstydliwy – łagodny książę w okrutnych czasach [https://histmag.org/Boleslaw-Wstydliwy-lagodny-ksiaze-w-okrutnych-czasach-10399; dostęp: 05.07.2021].
- Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
- Supernak Karolina, Bolesław V Wstydliwy, książę krakowski i sandomierski wobec Królestwa Węgier, [w:] Silesia – Polonia – Europa, Studia historyczne dedykowane Profesorowi Idziemu Panicowi, red. Jerzy Sperka, Wydawnictwo Cum Laude, Katowice-Bielsko Biała-Cieszyn 2019.
- Supernak Karolina, Kilka uwag o powołaniu księcia Władysława Opolskiego na tron krakowski w 1273 roku, „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 8 (2016).
- Supernak Karolina, O następstwie tronu po Bolesławie V Wstydliwym, księciu krakowskim i sandomierskim, „Folia Historica Cracoviensia” 24 (2018).
- Szczur Stanisław, Historia Polski. Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.