Wawel istniał na długo przed Mieszkiem I. Historia tego wzgórza sięga zaskakująco daleko
Zanim Wawel stał się symbolem, który zna każdy, był tylko wzgórzem z prymitywnymi paleolitycznymi schronieniami. Potem pojawiło się grodzisko Wiślan. Później – piastowska i jagiellońska stolica. I wreszcie miejsce, które na dobre wrosło w polską historię. To nie jest „zwykły zamek” do odhaczenia na liście atrakcji: Wawel przez ponad tysiąc lat zmieniał się dokładnie tak, jak zmieniał się kraj – warstwa po warstwie, epoka po epoce. Najstarsze ślady życia na wzgórzu sięgają o całe tysiąclecie wstecz, a pierwsi Piastowie szybko zrozumieli, że to punkt, którego nie można oddać – stąd pierwsze budowle reprezentacyjne i obronne, które miały mówić jedno: tu jest władza. Dzisiejszy kształt Wawelu to efekt kolejnych fal rozbudowy i przebudowy – od X aż po XX wiek. I właśnie dlatego najciekawsze zaczyna się dopiero po przekroczeniu murów: ponad 7 000 m² wnętrz wpisanych na listę UNESCO, gdzie każdy korytarz prowadzi do historii, której kompletnie się nie spodziewasz.
- Wawel: skąd wzięła się potęga grodu
- Wawel u pierwszych Piastów i Łokietka
- Wawel od Łokietka do Jagiellonów
- Pożary i renesansowa przebudowa Wawelu
Wawel: skąd wzięła się potęga grodu
Wzgórze Wawel w Krakowie wznosi się w zakolu Wisły. Znajduje się na Starym Mieście, tuż nad biegiem rzeki. Naturalne ukształtowanie terenu i świetne, obronne położenie – również w pobliżu dawnych mokradeł – sprawiły, że było to idealne miejsce do zakładania osad i ich rozwoju.
Najstarsze ślady obecności człowieka w tej części Krakowa sięgają nawet około 100 000 lat wstecz. To jedne z najstarszych odkryć na ziemiach dzisiejszej Polski, czemu sprzyjało to, że ostatnie zlodowacenie ominęło ten obszar. Bliskość Wisły oraz lokalizacja na przecięciu ważnych szlaków handlowych pozwoliły pierwszej osadzie szybko zyskiwać znaczenie, umacniać się i rozrastać.
Z czasem gród na Wawelu stał się jednym z najważniejszych centrów plemienia Wiślan. To właśnie we wczesnym średniowieczu narodziły się też najstarsze krakowskie opowieści: legenda o Kraku, smoku wawelskim i księżniczce Wandzie. W następnych stuleciach ziemie Wiślan zostały włączone do tworzącego się państwa Piastów.
Wawel u pierwszych Piastów i Łokietka
Ustalenia archeologów nie pozostawiają wątpliwości: już w czasach wczesnych Piastów na Wawelu funkcjonowało dobrze rozwinięte osadnictwo, choć był to dopiero wstęp do późniejszego, znacznie intensywniejszego zagospodarowania wzgórza. Po zjeździe gnieźnieńskim Kraków wyrósł na jedną z nowych stolic biskupich w Polsce, a w ślad za tym na Wawelu szybko stanęła pierwsza katedra z kamienia. Jeszcze wcześniej wzniesiono tu rotundę Najświętszej Marii Panny (obecnie rotundę św. Feliksa i Adaukta) – uznawaną za jedną z najstarszych zachowanych budowli w kraju.
Za panowania pierwszych Piastów zaczęto budować obiekty o funkcji obronnej i reprezentacyjnej, które z czasem złożyły się na zaczątek przyszłego zamku. Jednak w pierwszej połowie XI wieku wszystko to przyćmił dramatyczny najazd czeskiego księcia Brzetysława, niosący skutki o skali katastrofy: Wielkopolska została doszczętnie splądrowana. Gall Anonim zapisał, że wnętrza katedry gnieźnieńskiej miały zostać opanowane przez dzikie zwierzęta.
Gdy Kazimierz I Odnowiciel wrócił do kraju, sytuacja wymusiła stworzenie nowego centrum administracyjnego państwa – i właśnie Kraków przejął tę rolę. Przyjmuje się, że funkcję palatium mogła wówczas spełniać sala oparta na 24 słupach. Badania archeologiczne wskazują, że na przełomie XI i XII wieku istniał tu już typowy zamek warowny. Równolegle powstawały następne budynki mieszkalne i sakralne, a także kolejne linie umocnień. Ważne zmiany w wyglądzie Wawelu wprowadził następca Kazimierza, Władysław Herman. Z jego inicjatywy wzniesiono nową katedrę, w której urządzono skarbiec przechowujący insygnia koronne należące do jego brata – króla Bolesława Śmiałego.
W trakcie trwającego niemal 200 lat rozbicia dzielnicowego – będącego konsekwencją podziału państwa dokonanego przez Bolesława Krzywoustego – krakowski zamek stał się siedzibą seniora, czyli zwierzchnika kraju. W tym czasie, za rządów Bolesława Wstydliwego, przebudowano część fortyfikacji. Od końca XIII wieku wyraźnie przyspieszyły działania prowadzące do ponownego zjednoczenia ziem polskich, a finał przyniosły rządy Władysława Łokietka. To on jako pierwszy król został koronowany w wawelskiej katedrze św. Stanisława i św. Wacława. Z biegiem lat świątynia stała się też tradycyjnym miejscem pochówku większości polskich monarchów.
Wawel od Łokietka do Jagiellonów
Historia Wawelu to nie tylko splendor, lecz także chwile grozy — w tym pożary, które na trwałe odcisnęły ślad na wzgórzu. Jeden z nich, na początku XIV stulecia, doprowadził do częściowego zniszczenia katedry. Decyzję o wzniesieniu nowej świątyni podjął Władysław Łokietek. Właśnie ta królewska inicjatywa, połączona z rozbudową i przebudową zamku, otworzyła dla rezydencji pierwszy okres prawdziwej świetności. Za rządów Kazimierza Wielkiego krakowski zamek wyrasta już na siedzibę reprezentacyjnego dworu, a życie — coraz częściej — koncentruje się w zamkowych komnatach.
Znacznie mniej uwagi Wawelowi poświęcili Ludwik Węgierski oraz rządząca w jego imieniu matka, Elżbieta — siostra Kazimierza Wielkiego. Kolejny pomysł i decyzja o następnej przebudowie należały już do córki Ludwika, Jadwigi, działającej wspólnie z mężem, Władysławem Jagiełłą. Z czasów pierwszego Jagiellona wywodzi się też jeden z najbardziej rozpoznawalnych detali architektonicznych Wawelu — kurza stopka, zachowana do dziś w niemal niezmienionej formie.
To właśnie Jadwiga i Władysław otworzyli następny rozdział rozkwitu krakowskiej rezydencji. W tamtym czasie dobudowano liczne baszty, a także kolejne pomieszczenia administracyjne i mieszkalne. W komnatach oraz na dziedzińcu pojawiało się coraz więcej ludzi, a zamek coraz mocniej pulsował codziennym życiem. Pod koniec XV wieku w katedrze wawelskiej ustawiono najbardziej rozpoznawalny dziś nagrobek — kryjący szczątki Kazimierza Jagiellończyka. Projekt i wykonanie powierzono Witowi Stwoszowi.
Pożary i renesansowa przebudowa Wawelu
Wieści o kolejnej przebudowie Wawelu znów zaczynają się od ognia. Tym razem płomienie strawiły część zamku w 1499 r. To, co przetrwało, zaczęto podnosić z ruin dopiero pięć lat później – już za rządów Aleksandra Jagiellończyka. Właśnie wtedy w odbudowie pojawiły się pierwsze, jeszcze nieśmiałe elementy renesansu, które krok po kroku zaczęły wypierać dotychczasowy gotyk.
Od 1507 r. państwem kierował Zygmunt I Stary. To w ogromnej mierze dzięki niemu Wawel przybrał formę, jaką rozpoznajemy dziś – z najsłynniejszym renesansowym dziedzińcem na czele. Sprowadzenie włoskich mistrzów, którzy nadali rezydencji nową estetykę, miało jednak swoją cenę: wydatki na przebudowę niemal się podwoiły. W nowych apartamentach pojawiły się nawet osobne toalety – co brzmi zaskakująco, bo Wersal, choć młodszy o całe stulecie, w tamtym czasie nie oferował jeszcze żadnych. Zygmunt kazał też przebudować od podstaw dawną, gotycką część zamku, zaczynając praktycznie od samych fundamentów.
Kolejny wielki pożar wybuchł w 1595 r. Według części przekazów za jego wywołanie mógł odpowiadać Zygmunt III Waza, który miał prowadzić na zamku eksperymenty alchemiczne. Zniszczenia okazały się tak rozległe, że odbudowa pochłonęła fortunę i zmusiła mieszkańców do częściowego opuszczenia rezydencji. Ostatecznie w 1606 r. dwór przeniesiono na stałe do Warszawy, a krakowski zamek zaczął stopniowo pogrążać się w coraz większej ruinie.
Po rozbiorach Wawel zamieniono w austriackie koszary. Wojskowe zabudowania Galicja oddała dopiero na początku XX wieku. Dwie wojny światowe ponownie pogorszyły stan budowli. Dopiero od 1945 r. Wawel znów objęto szeroko zakrojoną przebudową i konserwacją – pracami, które doprowadziły do wpisania go na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1978 r.
Źródła:
- Czapliński W., Ładogórski T., Atlas historyczny Polski, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa 1970
- Kozieł S., Niżnik J., Kraków – Wawel, Informator archeologiczny: badania, t. 9, Warszawa 1975
- Stępień P., Konserwacja reliktów rotundy św. św. Feliksa i Adaukta na Wawelu, Ochrona zabytków, t. 44, z. 2, 1991
- Windakiewicz S., Dzieje Wawelu, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1925
- Wisner H., Zygmunt III Waza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984
- Żaki A., Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Ossolineum, Wrocław 1974