Zanim powstał zamek, było tu coś zupełnie innego. Historia Wawelu zaskakuje
Od prymitywnych paleolitycznych schronień, przez grodzisko Wiślan, po piastowską i jagiellońską stolicę – a w końcu jeden z najmocniejszych znaków polskiej historii. Wawel nie jest zwykłym zamkiem: to miejsce, które przez ponad tysiąc lat zmieniało się razem z krajem. Najstarsze ślady życia na wzgórzu prowadzą aż o 1000 lat wstecz, a już pierwsi Piastowie uczynili z niego kluczowy punkt władzy, wznosząc tu pierwsze reprezentacyjne i obronne elementy. Dzisiejsza sylwetka Wawelu to wynik kolejnych fal rozbudowy i przebudowy, rozciągniętych od X aż po XX wiek. A to dopiero początek – bo za murami kryje się ponad 7 000 m² wnętrz wpisanych na listę UNESCO, w których każdy korytarz może opowiedzieć historię, jakiej się nie spodziewasz.
- Wawel: skąd wzięło się osadnictwo w Krakowie
- Wawel u pierwszych Piastów i Łokietka
- Pożary i rozbudowa Wawelu w średniowieczu
- Pożary i renesans: przebudowy Wawelu
Wawel: skąd wzięło się osadnictwo w Krakowie
Wzgórze Wawel w Krakowie leży w zakolu Wisły. Usytuowane jest na Starym Mieście, tuż nad nurtem rzeki. Naturalne ukształtowanie terenu i strategiczne położenie – także w sąsiedztwie dawnych mokradeł – sprawiły, że było to znakomite miejsce do zakładania i rozwoju osad.
Najstarsze ślady obecności człowieka w tej części Krakowa datuje się nawet na około 100 000 lat temu. To jedne z najdawniejszych znalezisk na terenie Polski, czemu sprzyjał fakt, że ostatnie zlodowacenie nie objęło tych ziem. Dostęp do Wisły oraz położenie na przecięciu ważnych szlaków handlowych pozwoliły pierwszej osadzie szybko się umacniać i rozrastać.
Z biegiem czasu gród na Wawelu wyrósł na jeden z kluczowych ośrodków plemienia Wiślan. Z wczesnego średniowiecza pochodzą też najstarsze opowieści związane z Krakowem: legenda o Kraku, smoku wawelskim oraz księżniczce Wandzie. W kolejnych stuleciach ziemie Wiślan weszły w skład nowo powstałego państwa Piastów.
Wawel u pierwszych Piastów i Łokietka
Wyniki badań archeologicznych potwierdzają, że w epoce wczesnopiastowskiej na Wawelu istniało już silne osadnictwo, choć był to dopiero początek intensywniejszego zagospodarowania wzgórza. Po zjeździe gnieźnieńskim Kraków wyrósł na jedną z nowych stolic biskupich w Polsce. To właśnie wtedy na Wawelu szybko pojawiła się pierwsza kamienna katedra. Jeszcze wcześniej powstała tu rotunda Najświętszej Marii Panny (dziś rotunda św. Feliksa i Adaukta) – zaliczana do najstarszych zachowanych budowli w kraju.
Za rządów pierwszych Piastów rozpoczęto wznoszenie obiektów o charakterze obronnym i reprezentacyjnym, które z czasem ułożyły się w zalążek przyszłego zamku. Jednak w pierwszej połowie XI wieku najazd czeskiego księcia Brzetysława przyniósł katastrofalne skutki: Wielkopolska została doszczętnie złupiona. Anonim zwany Gallem notował, że w katedrze gnieźnieńskiej wnętrza miały zostać opanowane przez dzikie zwierzęta.
Powrót Kazimierza I Odnowiciela do kraju wymusił stworzenie nowego ośrodka administracyjnego państwa – i tę rolę przejął Kraków. Przyjmuje się, że funkcję palatium mogła wówczas pełnić sala wsparta na 24 słupach. Z ustaleń archeologów wynika, że na przełomie XI i XII wieku istniał tu już typowy zamek warowny. Równolegle powstawały kolejne budynki mieszkalne, sakralne oraz umocnienia. Istotne przeobrażenia w wyglądzie Wawelu wprowadził następca Kazimierza, Władysław Herman. To z jego polecenia wzniesiono nową katedrę, w której urządzono skarbiec przechowujący insygnia koronne należące do jego brata – króla Bolesława Śmiałego.
W czasie trwającego blisko 200 lat rozbicia dzielnicowego, będącego następstwem podziału państwa dokonanego przez Bolesława Krzywoustego, krakowski zamek stał się siedzibą seniora – zwierzchnika kraju. W tym okresie, za panowania Bolesława Wstydliwego, przebudowano elementy fortyfikacji. Od końca XIII wieku przyspieszyły działania zmierzające do ponownego zjednoczenia polskich ziem, a ostatecznie doprowadził do tego Władysław Łokietek. To on był pierwszym królem koronowanym w wawelskiej katedrze św. Stanisława i św. Wacława. Z czasem świątynia ta stała się również tradycyjnym miejscem pochówku większości polskich monarchów.
Pożary i rozbudowa Wawelu w średniowieczu
W dziejach Wawelu nie brakowało dramatycznych wydarzeń, a wśród nich pożarów. Jeden z nich, na początku XIV wieku, częściowo zrujnował katedrę. Polecenie wzniesienia nowej świątyni wydał Władysław Łokietek. To właśnie królewska inicjatywa związana z rozbudową i przebudową zamku przyniosła mu pierwszy czas prawdziwej świetności. Za panowania Kazimierza Wielkiego krakowski zamek staje się już siedzibą okazałego dworu, którego życie w dużej mierze toczy się w zamkowych komnatach.
Nieco mniej miejsca Wawelowi poświęcają Ludwik Węgierski oraz sprawująca władzę w jego imieniu matka – Elżbieta, siostra Kazimierza Wielkiego. Za kolejną koncepcję i decyzję o następnej przebudowie odpowiada córka Ludwika, Jadwiga, wspólnie z mężem Władysławem Jagiełłą. Z czasów pierwszego Jagiellona pochodzi też bodaj najsłynniejszy detal architektoniczny Wawelu – kurza stopka, która do dziś zachowała się w niemal niezmienionej postaci.
Jadwiga i Władysław zapoczątkowali następny rozdział świetności krakowskiej rezydencji. W tym okresie dobudowano liczne baszty, a także kolejne pomieszczenia administracyjne i mieszkalne. W komnatach oraz na dziedzińcu pojawiało się coraz więcej ludzi, a zamek tętnił codziennym ruchem. Pod koniec XV wieku w katedrze wawelskiej stanął najbardziej rozpoznawalny tam nagrobek – kryjący szczątki Kazimierza Jagiellończyka. Jego projekt i wykonanie powierzono Witowi Stwoszowi.
Pożary i renesans: przebudowy Wawelu
Wieści o następnej przebudowie Wawelu znów prowadzą do pożaru. Tym razem płomienie pojawiły się w 1499 r. Odbudowę tych fragmentów, które ocalały, rozpoczęto pięć lat później – już za panowania Aleksandra Jagiellończyka. To właśnie wtedy w pracach zaczęły się pojawiać pierwsze akcenty renesansu, stopniowo wypierające dominujący dotąd gotyk.
Od 1507 r. władzę w państwie sprawował Zygmunt I Stary. To w dużej mierze dzięki niemu Wawel zyskał kształt, który kojarzymy dziś – z najsłynniejszym renesansowym dziedzińcem na czele. Sprowadzenie włoskich mistrzów, którzy nadali rezydencji nowy styl, sprawiło jednak, że koszty przebudowy niemal się podwoiły. W nowych apartamentach pojawiły się też osobne toalety – co ciekawe, Wersal, choć młodszy o całe stulecie, nie miał wtedy żadnej. Zygmunt przebudował również od podstaw dawną, gotycką część zamku, zaczynając praktycznie od fundamentów.
Następny wielki pożar wybuchł w 1595 r. Według części przekazów jego sprawcą mógł być Zygmunt III Waza, który miał prowadzić na zamku doświadczenia alchemiczne. Skala zniszczeń okazała się tak duża, że odbudowa pochłonęła ogromne sumy i zmusiła mieszkańców do częściowego opuszczenia rezydencji. W końcu, w 1606 r., dwór na stałe przeniesiono do Warszawy, a krakowski zamek zaczął powoli popadać w coraz większą ruinę.
Po rozbiorach Wawel zamieniono w austriackie koszary. Wojskowe obiekty Galicja przekazała dopiero na początku XX wieku. Dwie wojny światowe ponownie pogorszyły stan budowli. Dopiero od 1945 r. Wawel znów objęto szeroko zakrojoną przebudową i konserwacją, które doprowadziły do wpisania go na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1978 r.
Źródła:
- Czapliński W., Ładogórski T., Atlas historyczny Polski, Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, Warszawa 1970
- Kozieł S., Niżnik J., Kraków – Wawel, Informator archeologiczny: badania, t. 9, Warszawa 1975
- Stępień P., Konserwacja reliktów rotundy św. św. Feliksa i Adaukta na Wawelu, Ochrona zabytków, t. 44, z. 2, 1991
- Windakiewicz S., Dzieje Wawelu, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1925
- Wisner H., Zygmunt III Waza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984
- Żaki A., Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej, Ossolineum, Wrocław 1974