Rosjanie zbudowali gigantyczną broń. Jest z nią jeden problem, który brzmi jak żart

Trudno przejść obojętnie obok tej armaty — same gabaryty robią piorunujące wrażenie. Car-puszka bywa stawiana w jednym rzędzie z Car-kołokołem jako rosyjski pokaz siły i kunsztu technicznego. Tylko czy za monumentalną formą kryło się realne zastosowanie na polu bitwy? Wyobraź sobie logistykę: jak w ogóle przestawić takiego kolosa, a potem zdobyć lub wytworzyć amunicję, która do niego pasuje? Zanim uznasz ją za legendarną broń albo efektowny symbol, zajrzyjmy w jej dzieje i sprawdźmy, czy Car-puszka kiedykolwiek miała strzelać — czy od początku była czymś zupełnie innym.
- Car-puszka: największa haubica świata
- Losy Car-puszki: od Piotra I do dziś
- Car-puszka: działo, które nie strzeliło
Car-puszka: największa haubica świata
Car-puszka, monumentalne działo wykonane z brązu, została odlana w 1586 roku. Powstała w czasach panowania Fiodora Iwanowicza I, syna Iwana IV Groźnego, a jej twórcą był znany ludwisarz Andriej Czochow. Kaliber tej niezwykłej armaty wynosi 890 mm, a jej masa sięga około 40 ton (2 400 pudów). Szczegółowe parametry przytacza Gordon L. Rottman: 38 100 kg masy i 5,34 m długości, z kolei według danych ze strony Kremla działo waży 39 312 kg. Wewnętrzna średnica lufy to aż 120 cm.
Gordon L. Rottman zaznacza też, że według Księgi Rekordów Guinessa konstrukcja ta figuruje jako największa haubica na świecie. Do dziś sporo emocji budzi jednak pytanie, jakiego rodzaju amunicję mogłaby wykorzystywać, gdyby rzeczywiście miała trafić do użycia — badacze nie są tu zgodni. Część z nich uważa, że projekt bardziej odpowiadał strzelaniu kartaczami niż typowymi, pełnymi kulami armatnimi.
Co warte uwagi, słynne działo doczekało się również replik. W latach 90. XX wieku jedną z nich ustawiono m.in. przed siedzibą administracji rządowej w Doniecku na Ukrainie. Był to podarunek od mera Moskwy, lecz zdaniem Ararata L. Osipiana i Alexandra L. Osipiana gest ten miał wyraźny wydźwięk polityczny — miał symbolicznie podkreślać budowanie bliskich relacji między Moskwą a Donieckiem, z pominięciem Kijowa.
Losy Car-puszki: od Piotra I do dziś
Początkowo Car-puszka stała niedaleko Baszty Spasskiej na Placu Czerwonym. Po bitwie pod Narwą z 30 listopada 1700 roku, gdy po starciu wojsk rosyjskich i szwedzkich zapadła decyzja o przetopieniu starych dzwonów oraz armat na potrzeby nowej artylerii, car Piotr I Wielki wydał specjalny ukaz, w którym nakazał oszczędzić właśnie Car-puszkę. W 1706 roku działo przeniesiono na Kreml: najpierw trafiło na dziedziniec Arsenału, a później ustawiono je przy bramie obok innej armaty. Car-puszka przetrwała także kampanię Napoleona w Rosji w 1812 roku — płomienie zniszczyły wtedy jedynie pierwotne łoże (czyli lawetę). W 1835 roku wykonano więc nowe, kluczowe jednak było to, że stało się ognioodporne, bo żelazne, a przy tym bogato zdobione. W tym samym czasie odlano też cztery pokazowe kule armatnie o masie 1 814 kg i ustawiono je tuż obok działa.
Co ciekawe, kule mają minimalnie większy kaliber niż sama armata — 915 mm — więc od strony technicznej nie da się ich załadować do lufy. Najpewniej nie był to przypadek. Gordon L. Rottman rozważa, skąd mogła wynikać taka decyzja: z jednej strony żaden z carów nie chciałby ryzykować, że Car-puszka kiedykolwiek zostanie wymierzona w jego własny pałac, z drugiej — mogło to być zabezpieczenie przed rozerwaniem lufy w razie próby oddania strzału.
W 1835 roku Car-puszkę ustawiono na nowym podeście, a w 1843 roku przeniesiono ją ponownie — tym razem przed dawną zbrojownię. Sam budynek rozebrano w 1960 roku, gdy wznoszono Państwowy Pałac Kremlowski, dlatego Car-puszka wróciła w okolice Arsenału. Później przestawiono ją na Plac Iwana Wielkiego, gdzie stoi do dziś po zachodniej stronie — między Dzwonnicą Iwana Wielkiego a Cerkwią Dwunastu Apostołów. W 1970 roku przeprowadzono renowację: odnowiono zarówno podest, jak i działo oraz ustawione obok kule.

Car-puszka: działo, które nie strzeliło
Często powtarza się, że z Car-puszki nie padł nigdy ani jeden strzał, a sama armata miała pełnić przede wszystkim funkcję pokazową — robić wrażenie na zagranicznych gościach i, co chyba najważniejsze, na politykach, którym miała uświadamiać skalę możliwości rosyjskiej myśli zbrojeniowej. Dla przykładu: właśnie przy tym dziale w latach 80. odbyła się wspólna konferencja prasowa Michaiła Gorbaczowa i Ronalda Reagana (Wheeler, s. 171). Jeśli zaś chodzi o jej brak „bojowego” wykorzystania, anegdota przypisywana Wolterowi głosi, że na Kremlu można zobaczyć dwie rzeczy niezwykłe: dzwon, który nigdy nie zadźwięczał, oraz działo, z którego nigdy nie wystrzelono. Tym dzwonem jest oczywiście Car-kołokoł — drugi z rosyjskich technicznych kolosów.
Niektóre źródła sugerują, że armatę planowano wykorzystać do obrony Kremla, być może w rejonie Baszty Spasskiej, ale ostatecznie nigdy do tego nie doszło. Z kolei oficjalna strona Kremla wspomina, że działo rzeczywiście miało służyć obronie — osłaniać bramy oraz przeprawę przez rzekę Moskwę. Co ciekawe, można natrafić także na opowieść, jakoby z tej armaty w stronę Polski wystrzelono prochy Dymitra Samozwańca (Richardson, s. 84). Tylko czy takie zdarzenie naprawdę miało miejsce? Najpewniej to jedna z tych historii, które lepiej odłożyć na półkę z legendami.
To, co bez wątpienia przykuwa uwagę w przypadku tego monumentalnego działa, to jego niezwykle bogata ornamentyka. Same zdobienia zdają się wzmacniać przekonanie, że Car-puszka powstała nie tyle z myślą o realnym użyciu na polu walki, ile jako manifest potęgi — demonstracyjny, a nawet w pewnym sensie dekoracyjny. Warto też zatrzymać się na dłużej przy napisach i inskrypcjach umieszczonych na armacie. Jedna z nich informuje, że działo wykonano z polecenia „kochającego Chrystusa” cara, wielkiego księcia Fiodora Iwanowicza, suwerena całej Rosji. Wspomniano również wielką księżną Irinę — czyli żonę cara Fiodora I, Irinę Fiodorowną Godunową. W innym miejscu widnieje z kolei formuła: „z łaski Bożej car i wielki książę Fiodor Iwanowicz, suweren i samowładca całej wielkiej Rosji”. Na dziale znajduje się także wizerunek cara Fiodora I: w koronie, na koniu, z berłem w dłoni. Wyryto na nim również zapis „2400 pudów”, by od razu uświadomić oglądającemu imponującą masę tej kolosalnej konstrukcji.
Źródła:
- Царь-пушка, https://www.moscowkremlin.ru/basic/russian/32.html, dostęp: 21.09.2021.
- W. Ley, Dragons and Hot-Air Balloons, „Galaxy Magazine”, grudzień 1961.
- A. L. Osipian, Alexandr L. Osipian, Why Donbass Votes for Yanukovych: Confronting the Ukrainian Orange Revolution, „Demokratizatsiya The Journal of Post-Soviet Democratization”, nr 14/2006.
- D. Richardson, The Rough Guide to Moscow, APA Publications, Londyn 2001.
- G. R. Rottman, The Big Book of Gun Trivia, Osprey Publishing, Oxford 2013.
- N. Świętochowski, Artyleria Rosji. Organizacja i wyposażenie, „Nauki Wojskowe”, nr 3/2009.
- N. J. Wheeler, Trusting Enemies, Oxford University Press 2018.
- Tsar Cannon, https://www.kreml.ru/en-Us/visit-to-kremlin/what-to-see/chto-posmotret-v-kremle-tsar-pushka/, dostęp: 21.09.2021.