Przeżyła rzeź Burbonów, a koronę nosiła zaledwie przez 20 minut. Niezwykłe losy córki Marii Antoniny
Gdy kurz rewolucji wreszcie opadł, z najbliższych króla ocalała tylko ona. Za sobą miała lata nieszczęśliwego małżeństwa, upokorzeń i tułaczki — a przed sobą coś, co brzmiało jak spełnienie przeznaczenia: koronę. Tyle że los pozwolił jej ją nosić zaledwie przez 20 minut. Kim była najstarsza córka Marii Antoniny i co musiało się wydarzyć, że historia dała jej tron tylko na chwilę?
- Od Madame Royale do więźniarki Temple
- Wygnanie Marii Teresy i droga do tronu
- Najkrótszy król Francji: 30 minut władzy
- Anegdoty z życia Marii Teresy Charlotty
- Maria Teresa Charlotta w cieniu Napoleona
Od Madame Royale do więźniarki Temple
Wczesne lata królewny upływały dość spokojnie i bez większych trosk. Po babce odziedziczyła imiona Maria Teresa, natomiast trzecie – Charlotta – otrzymała na cześć ciotecznej babki, Marii Karoliny, królowej Neapolu. Jako mała Madame Royale (najstarsza córka królewskiej pary) od początku zajmowała wyjątkowo wysokie miejsce na dworze, choć perspektywa, że kiedykolwiek zostanie królową Francji, była znikoma. Zwłaszcza po przyjściu na świat dwóch młodszych braci. (por. Tourquan J., 1910: s. 18-20)
Ten świat runął wraz z nadejściem rewolucji francuskiej. Rodzina królewska została zmuszona do opuszczenia Wersalu. Gdy w 1792 roku podjęli próbę ucieczki z kraju, zostali schwytani, a następnie osadzeni w średniowiecznej twierdzy Temple.
W miarę jak narastał terror, a władza stawała się coraz bardziej bezwzględna, kolejni bliscy Marii Teresy trafiali na szafot lub do innych więzień. Ojciec i matka, a wkrótce także przebywająca z nimi ciotka – Elżbieta, zostali straceni. Młodszy brat, uznany przez rojalistów za nowego króla, wpadł w ręce brutalnego, uzależnionego od alkoholu szewca i zmarł w odosobnionej celi, najpewniej na gruźlicę. (Derda-Guizot K.J., 2020: s. 412) Okres Wielkiego Terroru przetrwała tylko Maria Teresa. Mając 17 lat odzyskała wolność i wyjechała do Austrii, na dwór swojego kuzyna Franciszka. Dopiero wtedy poznała pełną prawdę o tragicznym losie najbliższych.
Wygnanie Marii Teresy i droga do tronu
Po odejściu małego Ludwika XVII naturalnym pretendentem do francuskiej korony stał się wuj Marii Teresy – Ludwik Stanisław Ksawery, który ogłosił się Ludwikiem XVIII. Oboje, wraz z ocalałymi członkami rodu, żyli na wygnaniu, a to właśnie on wkrótce wziął królewnę pod swoją opiekę.
Po klęsce pierwszej koalicji w starciu z rewolucyjną Francją nawet Wiedeń przestał wydawać się miejscem pewnym. Zwłaszcza dla francuskich rojalistów, których obecność mogła ściągnąć kłopoty. Dlatego Maria Teresa, wuj i kuzyni znaleźli schronienie u Pawła I, cara Rosji. To w kurlandzkiej Mitawie, w pałacowych murach, doszło do jej ślubu z kuzynem pierwszego stopnia – Ludwikiem Antonim, księciem Angoulême.
Niedługo później cała rodzina znów musiała ruszyć w drogę – tym razem do Warszawy, znajdującej się pod panowaniem pruskim, ponieważ car zawarł pokój z Napoleonem. W następnych latach przebywali również w Anglii, korzystając z protekcji Jerzego III z dynastii hanowerskiej. Dopiero upadek Napoleona (po jego pierwszym zesłaniu) otworzył Ludwikowi XVIII i jego bliskim drogę powrotu do Paryża.
Związek Marii Teresy i Ludwika Antoniego rozbudzał wśród rojalistów ogromne oczekiwania. W praktyce jednak małżeństwo nie przyniosło ani szczęścia, ani potomstwa. W wielu przekazach powraca też przypuszczenie, że w ogóle nie doszło do jego skonsumowania. (Maranzani B., Donica A., 2025) Mimo to jako żona możliwego przyszłego władcy Maria Teresa realnie przybliżyła się do roli królowej Francji.
Więcej o małżeństwie Ludwika i Marii Antoniny przeczytasz tutaj.
Najkrótszy król Francji: 30 minut władzy
Francuskie prawo stanowiło, że po śmierci monarchy korona z miejsca przechodzi na pierwszego żyjącego spadkobiercę. Liczył się wyłącznie męski potomek, możliwie najbliżej związany pokrewieństwem z ostatnim królem. Wiek następcy nie miał żadnego znaczenia. Dlatego nawet wtedy, gdy w realiach rewolucji Francja była już republiką, rojaliści oraz dwory sąsiednich państw nadal uznawali za prawowitych królów kolejnych braci Ludwika XVI.
Te zasady coraz gorzej pasowały do nowych czasów, które wymagałyby znacznie bardziej elastycznego podejścia do sukcesji. Szybko okazało się też, że stary porządek zaczyna pękać. Karol X — ojciec Ludwika Antoniego i teść (a zarazem wuj) Marii Teresy — dał się poznać jako władca skrajnie zachowawczy, a przy tym mało skuteczny. To tylko podsyciło liberalną opozycję i w końcu doprowadziło do kolejnej rewolucji. Rządy Karola X stały się tak nielubiane, że do buntowników przyłączyła się część armii oraz część klasy politycznej. Pamiętając, jak tragicznie skończył jego najstarszy brat, Karol uciekł w kobiecym przebraniu do Anglii i zrzekł się tronu. W tej sytuacji za króla uznano jego syna — Ludwika Antoniego — a jego żona została ogłoszona królową.
Potencjalny Ludwik XIX nie miał jednak zamiaru ryzykować własnej głowy. W ciągu niecałych trzydziestu minut zrezygnował z władzy. Na krótko „królem z prawa” stał się jego bratanek Henryk, lecz i on nie zasiadł na tronie. Ostatecznie ster państwa przejął książę orleański — Ludwik Filip — wywodzący się z bocznej linii Burbonów.
Anegdoty z życia Marii Teresy Charlotty
Maria Teresa Charlotta była kobietą ujmującą, odważną i bystrą. Umiała zdobywać sympatię zwykłych ludzi. Gdy uznawała to za konieczne, potrafiła dodawać otuchy żołnierzom i mobilizować ich do walki, choć sama nie znosiła bezsensownego przelewu krwi. To, co przeżyła w młodości — strata najbliższych i długie lata tułaczki — sprawiło jednak, że stała się też bardziej poważna i zdystansowana. O jej człowieczeństwie, ale i wewnętrznej sile, mówią drobne historie i anegdoty zachowane z jej życia.
Na ścianie celi w Temple, gdzie była przetrzymywana, dawny więzień rewolucji Sidney Smith miał rzekomo odnaleźć napis wyryty ręką królewny:
„Maria-Teresa Charlotta jest najbardziej nieszczęśliwą osobą na świecie. Nie może otrzymać wieści o swojej matce i nie może być z nią zjednoczona, choć prosiła o to tysiąc razy. Niech żyje moja dobra matka, którą bardzo kocham i o której nie mogę się niczego dowiedzieć. Ojcze mój, czuwaj nade mną z nieba. Boże, przebacz tym, którzy przyczynili się do cierpienia moich rodziców.” (Wraxall N.W. , 1836: s. 220)
Autentyczności tego napisu nie da się dziś potwierdzić — więzienie zburzono za czasów Napoleona. Jeśli jednak kryje się w tym choćby ziarnko prawdy, byłby to przejmujący dowód na jej opanowanie i jasność myśli nawet w samym środku tragedii.
Maria Teresa Charlotta w cieniu Napoleona
Podczas powrotu Napoleona w 1815 roku, czyli w trakcie słynnych „stu dni”, Maria Teresa nie wyjechała z Francji jak jej wuj. Z niewielką osłoną miejscowego wojska pozostała w Bordeaux, zdecydowana trwać na posterunku mimo wydanego przez Napoleona rozkazu jej aresztowania. Dopiero gdy doszła do wniosku, że jej obecność może sprowokować niepotrzebny rozlew krwi, zgodziła się opuścić miasto. Jej determinacja — utrzymana nawet wtedy, gdy cesarz wkroczył do Paryża, a większość armii francuskiej opowiedziała się po jego stronie — zrobiła wrażenie także na samym Napoleonie. Miał podobno stwierdzić: „Ona jest jedynym mężczyzną w swojej rodzinie”. (Tourquan J., 1910: s. 187, )
Podobnie jak opowieść o napisie w celi, to zdanie ma wyraźnie anegdotyczny charakter. Mimo to, gdy zestawi się relacje i zachowania różnych osób wobec Marii Teresy Charlotty, można uznać je za całkiem wiarygodne. Królewska córka potrafiła budzić autentyczny respekt u mężczyzn, którzy ją poznawali.
Choć formalnie Maria Teresa była królową zaledwie przez 20 minut, wielu rojalistów nazywało ją w ten sposób także po śmierci jej wuja i męża. Podobny status miała również na dworze austriackim — traktowano ją jak monarchinię, a przy oficjalnych okazjach zawsze zasiadała do stołu razem z członkami rodziny cesarskiej.
Objęcie korony przez księcia orleańskiego zmusiło pozostałych Burbonów do opuszczenia Francji. Najpierw zatrzymali się w Edynburgu, a później przenieśli na ziemie pozostające pod władzą Habsburgów. Ostatnie lata Maria Teresa Charlotta spędziła w zamku Schloss Frohsdorf pod Wiedniem. Zmarła na zapalenie płuc 19 października 1851 roku. Wraz z mężem i dużą częścią Burbonów żyjących na wygnaniu została pochowana w krypcie klasztoru Konstanjewica (dziś w Słowenii).
Źródła:
1. Nathaniel William Wraxall, Posthumous Memoirs of His Own Time, sir N.W. Wraxall, London 1836
2. Joseph Tourquan, Madame Royale: The Last Dauphine — Marie-Thérèse-Charlotte de France, duchesse d'Angoulême, London 1910
3. Krzysztof Jan Derda-Guizot, Historia królów i władców Francji, Ridero 2020
4. Barbara Maranzani, Adrienne Donica, Marie-Thérèse była królową Francji — ale tylko przez 20 minut, w: Biography.com (https://www.biography.com/royalty/a64576689/marie-therese-queen-of-france, dostęp 25.10.2025), 24 kwietnia 2025