Mezopotamia, Egipt czy Chiny? Tak wyglądała kolejność narodzin wielkich cywilizacji
U zarania dziejów człowiek nie budował miast ani imperiów — szedł przed siebie, tropiąc jedzenie i bezpieczne schronienie. Dopiero po wielu pokoleniach pojawił się przełom, który na zawsze zmienił bieg historii: oswajanie roślin i zwierząt. Gdy pada pytanie o pierwsze cywilizacje, niemal odruchowo wymieniamy Mezopotamię, Egipt, Indie czy Chiny, a chwilę później dorzucamy Grecję i Rzym. Ale w tej opowieści jest luka, o której rzadko się mówi — i nie chodzi tylko o to, że pomijamy kultury prekolumbijskie. W czasach, gdy Stary Świat stawiał swoje pierwsze kroki ku potędze, między nim a Amerykami nie było żadnych mostów, żadnych szlaków, żadnych kontaktów. Starożytna „mapa świata” kończyła się na trzech kontynentach, a miejsce, w którym wszystko ruszyło z miejsca, miało własną nazwę — Dolina Żyznego Półksiężyca. Co sprawiło, że właśnie tam zapłonęła iskra cywilizacji?
- Skąd wyruszył człowiek i jak zasiedlił świat
- Mezopotamia: kolebka pierwszych cywilizacji
- Starożytny Egipt: druga cywilizacja świata
- Cywilizacja doliny Indusu i jej dziedzictwo
- Początki Chin: dynastie i wynalazki
- Kultura minojska na Krecie: początki Greków
Skąd wyruszył człowiek i jak zasiedlił świat
Początki dziejów człowieka sięgają mniej więcej 300 tysięcy lat. To właśnie wtedy w Afryce pojawił się homo sapiens, a następnie rozpoczął długą ekspansję, która z czasem objęła niemal cały glob. Z Afryki wyruszał ku Bliskiemu Wschodowi, później w stronę Europy, a także dalej na wschód – aż w rejon Oceanu Spokojnego. Układ ówczesnych lądów i przebieg dawnych linii brzegowych na mapach pozwalają lepiej zrozumieć, w jaki sposób człowiek mógł dotrzeć również do Australii oraz obu Ameryk.
Początki ludzkości to przede wszystkim ciągła wędrówka i poszukiwanie nowych miejsc do życia. Przełom nastąpił dopiero wtedy, gdy człowiek zaczął oswajać zwierzęta i uprawiać rośliny – wówczas stopniowo porzucał koczowniczy styl życia na rzecz osiadłego. Ten proces określa się mianem rewolucji neolitycznej. To dzięki niej mogły powstać pierwsze cywilizacje, najczęściej rozwijające się w dolinach rzek, gdzie dostęp do wody sprzyjał rolnictwu i rozrostowi miast.
Mezopotamia: kolebka pierwszych cywilizacji
Około cztery tysiące lat przed naszą erą na Bliskim Wschodzie zaczęła się jedna z najważniejszych opowieści w dziejach ludzkości. To właśnie tam wyrosła pierwsza wielka cywilizacja, która stworzyła pismo – Sumerowie. Jako pierwsi zbudowali też sprawnie działające struktury administracyjne w formie miast-państw. Powstawały one w żyznych dolinach pomiędzy dwiema potężnymi rzekami: Eufratem i Tygrysem. Nieprzypadkowo region ten nazwano Mezopotamią – greckie mesopotamos oznacza „kraj między rzekami”.
Z czasem na tych ziemiach narodziło się imperium akadyjskie, a po jego upadku na pierwszy plan wysunęły się Asyria i Babilonia. Mezopotamia kryje w sobie część z 10 najstarszych miast świata, w tym Ur i Lagasz. Babilon za panowania Nabuchodonozora II wyrósł na jedno z 10 największych miast starożytności, a na tej samej liście często wymienia się także starszy mezopotamski Uruk. Do dziś zachowała się słynna Brama Isztar, dzięki której Babilon bez trudu można zaliczyć również do grona 10 najpiękniejszych miast starożytnego świata.
Sumerowie opracowali pismo klinowe, a ich osiągnięcia obejmowały świetnie rozwinięte budownictwo, garncarstwo oraz złotnictwo. To oni położyli fundamenty pod system dziesiętny i sześćdziesiętny. Stworzyli także kalendarz oparty na roku księżycowym i uporządkowali go, dzieląc rok na 12 miesięcy.
Starożytny Egipt: druga cywilizacja świata
Za drugą najstarszą cywilizację na świecie uważa się starożytny Egipt. Przyjmuje się, że ukształtował się on mniej więcej 1000 lat po pierwszych cywilizacjach Bliskiego Wschodu. Dawna mapa Egiptu obejmowała stosunkowo niewielki obszar: od północy i wschodu wyznaczało go wybrzeże, od zachodu naturalną barierę stanowiła pustynia, a od południa granicą była IV katarakta na Nilu. W praktyce „ziemie egipskie” to przede wszystkim pas żyznych pól ciągnących się wzdłuż rzeki, której regularne wylewy co roku nanosiły osady i w naturalny sposób użyźniały najbliższe tereny uprawne.
Przez blisko 3000 lat Egiptem władało łącznie 30 dynastii, a w czasach największej potęgi państwo realnie oddziaływało na politykę całego Bliskiego Wschodu. Egipcjanie opracowali pismo hieroglificzne oraz rozwinęli na wysokim poziomie matematykę i astronomię. Wprowadzony przez nich kalendarz słoneczny pomagał przewidywać cykliczne wylewy Nilu, co przekładało się na planowanie prac i bezpieczeństwo żywnościowe kraju.
Cywilizacja doliny Indusu i jej dziedzictwo
Trzecia z opisywanych tutaj najstarszych cywilizacji świata narodziła się w dolinie Indusu. Jej początki datuje się na ok. 2 500 r. p.n.e. Z tego czasu pochodzą Mohendżo Daro (dziś na terenie Pakistanu) oraz Harappa – jedne z 10 najstarszych miast świata. To właśnie tam powstały jedne z pierwszych w dziejach ośrodków z działającą kanalizacją. Pismo używane przez tę cywilizację do dziś pozostaje nierozszyfrowane – w przeciwieństwie do sumeryjskiego pisma klinowego czy egipskich hieroglifów. Z tego powodu większość informacji o niej czerpiemy wyłącznie z odkryć archeologicznych.
Na ziemiach Indii – już dużo później, bo na przełomie VI i V w. p.n.e. – żył Budda Siddhartha Gautama. Zaproponował on system filozoficzno-religijny, który nie zakłada ani nie potwierdza istnienia Boga. Nauczane przez Buddę tzw. Cztery Szlachetne Prawdy stały się fundamentem tradycji praktykowanej do dziś. Współcześnie buddyzm ma tylu wyznawców, że zalicza się go do pięciu największych systemów filozoficzno-religijnych na świecie.
Ludność doliny Indusu potrafiła obrabiać metale szlachetne, kość słoniową oraz muszle. W samych Indiach dynamicznie rozwijały się także medycyna i matematyka. To właśnie hindusi stworzyli system zapisu liczb, który dziś znamy powszechnie jako cyfry arabskie. Określenie „arabskie” wzięło się stąd, że to arabscy kupcy „przenieśli” je z Indii do Europy. Dzięki temu po raz pierwszy upowszechniono też zapis liczby „0”. Indie są ponadto ojczyzną szachów. Sprawdź także ten artykuł z TOP 10 największych miast starożytności.
Początki Chin: dynastie i wynalazki
Najdawniejsza cywilizacja Chin wyrosła na terenach dorzecza Huang He (Żółtej Rzeki), a z biegiem czasu przesuwała się coraz bliżej żyznej doliny Jangcy. Jej korzenie sięgają II tysiąclecia p.n.e. Za pierwszą potwierdzoną historycznie dynastię uznaje się Szang, panującą mniej więcej w latach 1600–1050 p.n.e. Po niej władzę przejęli Zhou, którzy prowadzili liczne wyprawy i poszerzali wpływy. Jednak dopiero epoka kolejnej dynastii – Qin – przyniosła początek budowy najsłynniejszej chińskiej konstrukcji na świecie: Wielkiego Muru. Wznoszono go po to, by zwiększyć bezpieczeństwo państwa i osłonić je przed najazdami koczowniczych ludów z północy.
Chińska cywilizacja pozostawiła po sobie imponującą listę osiągnięć, które zmieniły bieg historii. To właśnie tam powstał papier oraz jedna z najwcześniejszych form druku – a to połączenie w kolejnych stuleciach doprowadziło nawet do pojawienia się pieniędzy drukowanych. Z Chin wywodzi się również proch strzelniczy. A jednak symbolem kraju, rozpoznawalnym niemal wszędzie, stały się porcelana i przede wszystkim jedwab. Technika wytwarzania jedwabiu była przez wieki pilnie strzeżoną tajemnicą, której początki datuje się na około 3600 r. p.n.e. Najprawdopodobniej dopiero w IV w. p.n.e. produkcja jedwabiu zaczęła rozwijać się także w Grecji.
Kultura minojska na Krecie: początki Greków
Opis terenów, na których rozkwitła ostatnia z pięciu najstarszych cywilizacji świata – kultura minojska – sprowadza się właściwie do Krety i najbliższych jej wysp. To właśnie tam narodziła się najdawniejsza kultura grecka. Podobnie jak w Egipcie, sprzyjające warunki naturalne sprawiły, że na Krecie nie budowano fortyfikacji, a znalezisk broni jest zaskakująco mało. Jej czas przypada na ok. 2 000–1 200 p.n.e. Za upadek odpowiadali przedstawiciele młodszej z wczesnych kultur greckich – Mykeńczycy – choć często wskazuje się też wcześniejsze uderzenie żywiołów: trzęsienia ziemi oraz erupcję wulkanu Thira.
Była to cywilizacja nastawiona na pokój, gospodarkę i handel morski. Najstarsza cywilizacja Europy wzięła nazwę od legendarnego władcy wyspy – Minosa. Wykopaliska w Knossos pokazały, że w obrębie kompleksu pałacowego znajdowało się łącznie ponad 300 pomieszczeń, co mogło dać początek opowieści o labiryncie i mieszkającym w nim potworze – Minotaurze. Powierzchnię pałacu oszacowano na ponad 17 000 m2. Zachwycające freski zdobiące liczne budowle sprawiają, że Knossos bywa zaliczane do 10 najpiękniejszych miast starożytności. Archeolodzy potwierdzili też przekazy Homera, według których najstarsza grecka kultura wzniosła na wyspie ponad 100 miast. Kreteńczycy tworzyli również systemy kanalizacyjne – podobnie jak wcześniej Hindusi.
Najdawniejsze dzieje człowieka wciąż nie pozwalają na pełne i precyzyjne odtworzenie przeszłości. Koczowniczy tryb życia utrudnia wskazanie konkretnych miejsc, w których można szukać źródeł archeologicznych. Dopiero przemiany przyniesione przez rewolucję neolityczną, a przede wszystkim pojawienie się pisma, umożliwiły choć częściowe odtworzenie codzienności i organizacji życia pierwszych cywilizacji.
Fizyczna mapa obszarów, na których powstawały pierwsze cywilizacje, w wielu punktach wygląda podobnie. Rozwijające się miasta musiały mieć stały dostęp do wody pitnej, dlatego tak często lokowano je blisko rzek. Trudno też mówić o cywilizacji bez pisma, choć nie w każdym przypadku udało się je dotąd odczytać. Mimo odmiennych losów, to właśnie pierwsze cywilizacje stały się przełomowym etapem w rozwoju ludzkości.
Źródła:
- Ascalone E., Mezopotamia, Arkady, Warszawa 2009
- Granet M., Cywilizacja chińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1995
- Kemp J.B., Starożytny Egipt. Anatomia cywilizacji, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2009
- Leakey R., Pochodzenie człowieka, CiS, Warszawa 1998
- Press L., Życie codzienne na Krecie w państwie króla Minosa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972
- Staszczyk A., Zapart J., Wstęp do cywilizacji subkontynentu indyjskiego, The Polish Journal of the Arts and Culture, nr 3 (3), Kraków 2012
- Wielki atlas historyczny, red. E. Olczak, J. Tazbir, Wydawnictwo Demart, Warszawa 2005