Otton III miał wobec Chrobrego niezwykłe plany. Jego nagła śmierć zmieniła bieg historii
W X wieku państwo Piastów dopiero stawiało pierwsze, niepewne kroki. A jednak już w roku 1000 cesarz Otton III traktował piastowskiego władcę jak partnera, z którym trzeba się liczyć. Niedługo później Bolesław Chrobry zaczął grać o znacznie wyższą stawkę — chciał wpływać na losy całej słowiańszczyzny. Pozostaje pytanie, które potrafi zmienić spojrzenie na początki Polski: czy pierwszy król — albo jego następcy — byli kiedykolwiek o krok od korony cesarskiej?
- Piastowie wśród potęg X wieku
- Piastowie i Ludolfingowie: sojusz i napięcia
- Gest Ottona III wobec Chrobrego w 1000 r.
- Jak Chrobry budował imperium wpływów
- Dlaczego Chrobry nie został cesarzem
Piastowie wśród potęg X wieku
W X wieku Europa weszła w okres gwałtownych przeobrażeń, które na długo wyznaczyły kierunek rozwoju całego kontynentu. W tych zmianach aktywnie uczestnicowało także państwo Polan.
Niemiecka ekspansja na wschód, która wchłonęła państwo Słowian Połabskich i doprowadziła do podporządkowania Czech, natrafiła w końcu na wyraźną barierę na Odrze. Wczesnopiastowskie, militarne państwo było siłą, z którą cesarz musiał się liczyć. Nie tylko z powodu chrztu — choć i on wzmacniał prestiż władców — lecz przede wszystkim dzięki realnej, twardej sile. Piastowie dysponowali sprawnym i bitnym wojskiem opartym na książęcej drużynie. Nie była to jedynie „straż przyboczna”. Książę Polan mógł wystawić 3000 pancernych wojów. (Nadolski A., 2018: 7%) A w razie większego konfliktu sięgał jeszcze po pospolite ruszenie. Źródła opisują ówczesne wojsko słowiańskie jako wyjątkowo zahartowane i odporne na trudy marszu oraz długich wypraw. Do tego dochodził czynnik często pomijany: umiejętności strategiczne samych władców. Gdy przyjrzymy się choćby działaniom Chrobrego, widać wyraźnie, że nie był to „dziki” wódz działający na ślepo, lecz sprawny strateg i dyplomata. Nic więc dziwnego, że już Otton I szuka porozumienia z Piastami. W dokumentach występuje jako przyjaciel księcia Polan (por. Wetesko L., 2013: s. 76).
Przyjrzyjmy się teraz układowi sił w regionie, w którym rodziły się i twardniały relacje polsko-niemieckie.
Na południu rosła potęga czeskich Przemyślidów. Po stłumieniu pogańskiej rebelii w I poł. X wieku, w kolejnych dekadach konsekwentnie jednoczyli i podbijali okoliczne ziemie. Kością niezgody między Przemyślidami a Piastami był Śląsk — za Mieszka I włączony do państwa piastowskiego przy wsparciu niemieckim.
Równolegle na wschód od ziem Piastów coraz wyraźniej umacniało się państwo Ruskie. Włodzimierz I Wielki również miał ogromne ambicje. Przejął władzę w Kijowie, eliminując przyrodnich braci, a w 988 roku przyjął chrzest w Bizancjum i rozpoczął ofensywę polityczno-militarną, także w kierunku zachodnim. Podporządkował sobie Jaćwingów i odebrał „Lachom” Grody Czerwieńskie. Ponieważ mniej więcej w tym samym czasie Mieszko włączył do swojej domeny Pomorze i Mazowsze, granice państwa Polan i Rusi Kijowskiej zetknęły się na rozległym odcinku.
Między cesarstwem a państwem gnieźnieńskim rozciągały się ziemie Słowian Połabskich — naturalny bufor, ale i obszar sporny. To właśnie tam w późniejszym czasie Chrobry spróbuje przesunąć granice i przejąć ten pas ziem pod własne panowanie.
Piastowie i Ludolfingowie: sojusz i napięcia
Piastowie stosunkowo szybko zbudowali dobre relacje z Ludolfingami. Choć Mieszko I miał swój udział w spisku przeciw objęciu tronu przez Ottona II, więzi między stronami pozostały poprawne aż do wygaśnięcia dynastii w 1002 roku.
Za panowania Ottona I odżyła koncepcja zachodniego cesarstwa. Dla Ludolfingów bezpośrednim punktem odniesienia była monarchia Karolingów. Z czasem zacieśnili też kontakty z Bizancjum (mimo początkowych walk o Italię). Otton II poślubił krewną wschodniego cesarza, a ich synem został późniejszy cesarz Otton III. W praktyce oznaczało to, że cesarstwo zachodnie zyskało dostęp do rozwiniętej, względnie stabilnej kultury politycznej oraz sprawdzonych wzorców administracyjnych. Pod tym względem przewyższało ono model karoliński, który dość szybko uległ rozpadowi.
Gdy zainteresowanie niemieckich władców coraz wyraźniej przesuwało się na wschód, pierwsi Piastowie konsekwentnie rozszerzali swoje wpływy na zachód. Za Mieszka I doprowadziło to do sojuszu, o którym wspominałam wcześniej. Dopiero po przedwczesnej śmierci Ottona III napięcia zaczęły narastać i przeradzać się w otwarte konflikty.
Gest Ottona III wobec Chrobrego w 1000 r.
W teorii w chrześcijańskiej Europie utrwalił się zwyczaj, że króla (albo cesarza) namaszcza osoba duchowna. W epoce Ottonów układ sił wyglądał jednak inaczej: papieże w dużej mierze pozostawali zależni od cesarzy. Kolejni Ludolfingowie (a później ich następcy z dynastii saskiej) potrafili obsadzać Piotrową stolicę własnymi kandydatami. Mając wówczas najsilniejszą pozycję na kontynencie, to oni wyznaczali reguły gry, kształt relacje i określali rangę sprzymierzeńców. Nic dziwnego, że do dziś historycy spierają się, jak rozumieć gesty Ottona III podczas zjazdu gnieźnieńskiego.
Otton I i Otton II koncentrowali się przede wszystkim na wzmacnianiu władzy i utrzymaniu w miarę stabilnych granic. Otton III myślał szerzej. Śniło mu się realne odrodzenie imperium Romanum. (por. Czapliński W. i in., 1981: s. 110) Wychowany w klimacie podziwu dla antyku — greckiego i rzymskiego — chciał połączyć tę tradycję z ideą uniwersalnego, chrześcijańskiego państwa.
Skoro Otton III zamierzał przesunąć środek ciężkości swojego państwa do Italii, potrzebował kogoś, kto dopilnuje równowagi sił między Odrą a Łabą. Idealnym partnerem wydawał się ambitny syn Mieszka I — Bolesław Chrobry. Dlatego cesarz, który większość czasu spędzał we Włoszech, przybył na zjazd do Gniezna. Bezpośrednim impulsem była pielgrzymka do grobu męczennika — św. Wojciecha.
Zachowanie Ottona III podczas zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku da się odczytywać na kilka sposobów. Cesarz nie tylko nazwał Bolesława przyjacielem i obdarzył go tytułem patrycjusza rzymskiego, nie tylko przekazał mu kopię włóczni świętego Maurycego (symbolu cesarskiej władzy), lecz także włożył na jego skronie własny cesarski diadem. Jeśli zaufać relacji Galla Anonima, ten ostatni gest miał być spontaniczny, ale zarazem pasował do ogólnej koncepcji młodego władcy. Cała sekwencja znaków sugerowała, że Otton widział w Chrobrym wyjątkowo istotnego władcę tej części chrześcijańskiego świata. Warto dodać, że podobną rangę nadał królowi Węgier. A jednak na ilustracji z Ewangeliarza Ottona pojawiają się cztery postacie — Germania, Galia, Roma i Sclavinia — bez wyodrębnionych Węgier.
Niestety idealistyczny projekt Ottona spotkał się w Niemczech z oporem. W Italii narastały bunty, a wkrótce cesarza dosięgła przedwczesna śmierć (1002 r.). Te wydarzenia całkowicie przestawiły układ sił w cesarstwie i zmieniły jego relacje z sąsiadami. Ani następny cesarz — Henryk II bawarski, ani „jego” papież — Benedykt VIII, nie mieli zamiaru podtrzymywać wizji ostatniego Ludolfinga.
Jak Chrobry budował imperium wpływów
W XI wieku książęta Rusi i Czech oraz władcy niemieccy konsekwentnie stawiali na powiększanie terytorium i umacnianie swojej pozycji. Podboje Bolesława Chrobrego nie były jednak wyłącznie reakcją na walkę o przetrwanie w rodzących się strefach wpływów. Ten władca próbował narzucić swoją wolę także innym monarchom regionu. Z prowadzonych przez niego wojen i zabiegów dyplomatycznych wyłania się przemyślany plan: wzmocnić państwo i zabezpieczyć przyszłość własnej dynastii.
O samych wojnach Chrobrego pisałam w innym artykule — tutaj ważniejsze będą motywy i skutki. Dla porządku przypomnę tylko daty i kierunki ekspansji:
992-995 r. – wygnanie Ody z synami i przejęcie władzy w kraju. Jako młody książę Bolesław dostał Małopolskę. Zgodnie z pierwotnym zamysłem resztę ziem mieli odziedziczyć synowie Mieszka z drugiego małżeństwa. Syn Dobrawy nie zamierzał jednak zaakceptować takiego podziału. Wypędził macochę i przyrodnich braci, przejmując ster rządów w państwie.
995 r. – wsparcie wojsk niemieckich w wyprawie przeciw Słowianom Połabskim.
997 r. - próba wejścia w Prusy poprzez misję chrystianizacyjną. Pozyskanie lokalnego męczennika – św. Wojciecha.
1002-1018 – wojny polsko-niemieckie, zwieńczone pokojem w Budziszynie.
1003-1004 – ingerencja w sprawy czeskie i krótkotrwałe przejęcie władzy w Czechach.
1018 – wyprawa na Kijów i osadzenie na tronie Świętopełka, zięcia Bolesława Chrobrego.
W praktyce Chrobry dążył do tego, by bezpośrednio opanować lub obsadzić swoimi ludźmi niemal wszystkie sąsiednie państwa i słowiańskie ziemie. Od Kijowa, przez Słowację i Morawy, (na krótko) Czechy, aż po Milsko i Łużyce. W ten sposób — wbrew intencjom nowego cesarza — Bolesław Chrobry próbował urzeczywistnić plan zarysowany podczas zjazdu gnieźnieńskiego.
Najciekawsze jest to, że wyżej stawiał niezależność niż samo formalne panowanie nad wszystkimi wymienionymi obszarami. Gdyby naprawdę zależało mu na tronie czeskim (do którego mógł wysuwać roszczenia jako krewny Przemyślidów po kądzieli), miał realną możliwość utrzymania się tam, składając hołd nowemu cesarzowi. Nie zrobił tego. Wolał wycofać się z Pragi i oddać władzę Jaromirowi, ale zachować niezależność od Niemiec na ziemiach, które pozostały pod jego kontrolą. Niepowodzenie w Czechach go nie zniechęciło. Utrzymał Morawy i Słowację. Na mocy pokoju w Budziszynie (1018 r.) polski książę uzyskał Milsko, Łużyce i Morawy jako ziemie niezależne od cesarza. Co więcej, otrzymał również wsparcie zbrojne na wyprawę kijowską. Dzięki temu zdołał osadzić na tronie w Kijowie swojego kandydata i odzyskać od Rusi Grody Czerwieńskie (kluczowe ze względu na szlaki handlowe). Choć Świętopełk nie utrzymał się u władzy, Chrobry uznał panowanie jego brata i zawarł z nim układ o nieagresji, zyskując silnego sojusznika.
W trakcie swojego panowania Bolesław Chrobry zrealizował większość celów terytorialnych, na których mu zależało. Doprowadził też do uniezależnienia Kościoła polskiego od niemieckiego oraz do niezależnego panowania na ziemiach Słowian Połabskich.
Dlaczego Chrobry nie został cesarzem
We wczesnym średniowieczu tytuł cesarski był w praktyce zarezerwowany dla tych, którzy potrafili przebić się na szczyt wśród niemieckich władców. Takie było założenie epoki: cesarz miał uchodzić za „spadkobiercę” dawnych imperatorów Rzymu oraz Karola Wielkiego, na wzór monarchy rządzącego w Bizancjum. Do tego dochodził wymóg uznania rytuału i tradycji — w tym koronacji, a także związku z tronem frankijskich władców w Akwizgranie. Trudno sobie wyobrazić, by Chrobry mógł spełnić te warunki i sięgnąć po godność, o którą zaciekle rywalizowały niemieckie rody. Jemu bardziej chodziło o realną suwerenność w swojej części Europy, a to — w obliczu niemieckiej ekspansji — wcale nie było proste. Pewne jest natomiast, że mierzył wyżej niż w sam tytuł królewski. Korona stanowiła tylko jeden z elementów większej strategii budowania niezależności.
Niewykluczone, że Bolesław patrzył jeszcze dalej i zakładał, że dostęp do cesarskiego tronu może kiedyś otworzyć się przed jego synem albo wnukiem. Jego syn, Mieszko, poślubił Rychezę Lotaryńską — wnuczkę Ottona II i królowej Teofano, wywodzącej się z bizantyjskiej rodziny cesarskiej. To oznaczało, że Kazimierz I Odnowiciel miał w żyłach cesarską krew. Jednak realia, w których przyszło mu rządzić, sprawiły, że nie zdołał urzeczywistnić ambicji i planów, które mógł snuć jego dziadek.
Źródła:
- Władysław Czapliński i współautorzy, Historia Niemiec, Ossolineum 1981
- Leszek Wetesko, Piastowie i ich państwo w łacińskiej Europie – studia nad kulturą polityczną X i XI wieku, Poznań 2013
- Stanisław Szczur, Historia Polski. Średniowiecze, t. I, Kraków 2002
- Andrzej Nadolski, Polskie siły zbrojne za czasów Bolesława Chrobrego. Zarys zagadnień, Oświęcim 2018 (wydanie e-book)