Urodziła 13 dzieci i dała Polsce 4 królów. Kim była Elżbieta Rakuszanka?

Opublikowano: 04.05.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Elżbieta Rakuszanka zapisała się w historii jako kobieta, która dała dynastii Jagiellonów potężną siłę na pokolenia. Poślubiła Kazimierza Jagiellończyka, trzeciego władcę z tej dynastii, a jej dzieci miały wkrótce zacząć przejmować trony. Ilu synów urodziła i dlaczego to właśnie oni tak mocno odcisnęli piętno na dziejach? Odpowiedź czeka niżej.

1. Elżbieta Rakuszanka: młodość i małżeństwo
2. Władysław II Jagiellończyk: Czechy i Węgry
3. Ulubiony syn Elżbiety Rakuszanki
4. Elżbieta Rakuszanka: matka trzech królów
5. Jak Zygmunt I Stary został królem
6. Bibliografia:

Elżbieta Rakuszanka: młodość i małżeństwo

Pochodzenie i pierwsze lata życia królowej

Dokładny dzień narodzin przyszłej królowej Polski pozostaje nieznany. Wiadomo jedynie, że przyszła na świat najpóźniej na początku 1437 roku. Jej ojcem był Albrecht II Habsburg – władca Niemiec, Czech i Węgier. Matką natomiast była Elżbieta Luksemburska, cesarzówna i córka cesarza Zygmunta Luksemburskiego. Rodowód Elżbiety od początku stawiał ją w gronie najlepiej urodzonych kobiet swojej epoki.

Elżbieta Rakuszanka uchodziła za niezwykle gorliwą katoliczkę; otwarcie nie darzyła sympatią ani prawosławia, ani husytyzmu. Przez długi czas cieszyła się świetnym zdrowiem i rzadko zapadała na choroby. W dzieciństwie dopadło ją jednak ciężkie schorzenie – gruźlica kości – które pozostawiło trwały ślad w jej wyglądzie, m.in. w postaci wady zgryzu oraz skrzywionej sylwetki.

Jej młode lata upłynęły przede wszystkim na edukacji. Opanowała kilka języków, w tym niemiecki, łacinę i węgierski. Co ciekawe, wyróżniała się także bardzo dobrą orientacją w dziejach Europy. W 1450 roku córkę Albrechta II zaręczono z Fryderykiem, synem Fryderyka II Łagodnego, księcia Saksonii i elektora Rzeszy. Ostatecznie jednak do tego małżeństwa nie doszło.

Małżeństwo z Kazimierzem Jagiellończykiem

Już w 1452 roku Jagiellonowie i Habsburgowie uzgodnili plan dotyczący przyszłości Elżbiety Rakuszanki: miała zostać żoną króla Polski Kazimierza Jagiellończyka. Strony porozumiały się, że ślub odbędzie się w lutym 1454 roku, a posag wyniesie 100 000 florenów. Ustaleń dotrzymano – uroczystość odbyła się 10 lutego 1454 roku na Wawelu. Kazimierz miał wówczas 27 lat, a jego małżonka około 18.

Elżbieta Rakuszanka była postrzegana jako żona lojalna i posłuszna. Towarzyszyła Jagiellonowi w licznych podróżach. Często udawali się na Litwę, gdzie król z wielkim zapałem oddawał się polowaniom na dziką zwierzynę. Najchętniej zatrzymywali się w Wilnie i Grodnie.

Królowa zyskała uznanie i szacunek poddanych. W Rzeczypospolitej spędziła łącznie 51 lat i ani razu nie opuściła jej granic. W tym czasie urodziła trzynaścioro dzieci. Największą radość Kazimierzowi przynieśli synowie – było ich sześciu, a aż czterech z nich sięgnęło po koronę. Nic więc dziwnego, że z biegiem lat Elżbietę zaczęto nazywać „matką królów”.

Władysław II Jagiellończyk: Czechy i Węgry

Najstarszym dzieckiem Elżbiety Rakuszanki i Kazimierza Jagiellończyka był Władysław II Jagiellończyk. Urodził się 1 marca 1456 roku w Krakowie. Elżbieta, jako spadkobierczyni praw do tronów Czech i Węgier po zmarłym w 1457 roku bracie, Władysławie Pogrobowcu, sama zaangażowała się w działania, by jej syn zasiadł na obu tych tronach.

Starania te przyniosły w końcu oczekiwany efekt. Już w maju 1471 roku czeski sejm elekcyjny wskazał Władysława jako króla Czech, a uroczysta koronacja odbyła się w sierpniu tego samego roku. Nowy władca miał wówczas zaledwie 16 lat, co od początku czyniło jego panowanie szczególnie uważnie obserwowanym.

Niespełna dwie dekady później Władysław II został wybrany przez węgierskich możnowładców na króla Węgier. O koronę św. Stefana rywalizował wtedy również jego młodszy brat, Jan Olbracht, co doprowadziło do otwartego konfliktu. W latach 1490–1491 na Węgrzech trwała wojna domowa między Jagiellonami, zakończona pokojem w Koszycach. Układ ten przyznawał Olbrachtowi prawo do węgierskiej korony w razie bezpotomnej śmierci brata, jednak ostatecznie to Władysław utrzymał władzę i wyszedł z całej rywalizacji zwycięsko.

Po porozumieniu koszyckim Władysław starał się utrzymywać spokojne, stabilne relacje z kolejnymi władcami Polski. W 1500 roku w Budzie zawarł sojusz z Polską i Francją, skierowany przeciw Habsburgom oraz Turkom Osmańskim. Jego jedynym synem był Ludwik II Jagiellończyk, który po śmierci ojca w 1516 roku przejął rządy w Czechach i na Węgrzech.

Ulubiony syn Elżbiety Rakuszanki

Było to czwarte dziecko Elżbiety i Kazimierza. Małżonka Jagiellończyka darzyła Jana wyjątkowym uczuciem — był jej prawdziwą dumą i radością. To właśnie dzięki niej otrzymał solidne, starannie zaplanowane wykształcenie. Najpierw uczył się pod okiem kronikarza Jana Długosza, a później kształcił go słynny włoski humanista Filip Kallimach.

Gdy w 1492 roku zmarł król Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka zrobiła wszystko, by jej ulubieniec zasiadł na tronie po ojcu. Wśród jej działań znalazło się m.in. wysłanie poselstwa do Władysława z prośbą, aby nie zabiegał o dziedzictwo po zmarłym — choć jako starszy syn miał do tego pełne prawo. Władysław wprawdzie uległ matce, ale postawił własne warunki, na które królowa-wdowa ostatecznie przystała. 23 września 1492 roku odbyła się koronacja Olbrachta. Według przekazów Rakuszanka nie potrafiła ukryć emocji: wzruszona miała ronić wiele łez szczęścia z powodu wyniesienia syna — i po części również własnego triumfu.

Jan I Olbracht panował w Polsce niemal dekadę. Podobnie jak jego poprzednicy rezydował na Wawelu. W zachodnim skrzydle zamku mieszkała natomiast jego matka, która wspierała go w rządach i starała się czuwać nad tym, by trzymał odpowiedni kurs. Nie wszystko jednak mogło jej się podobać: nadmierne sięganie po alkohol, huczne uczty i biesiady, a także pogoń za kobietami wystawiały jej cierpliwość na próbę.

Dla Elżbiety szczególnie bolesnym doświadczeniem okazała się śmierć syna, który odszedł nagle 17 czerwca 1501 roku. Królowa miała wtedy 65 lat. Choć wcześniej pożegnała już męża i kilkoro dzieci, to właśnie rozstanie z ukochanym Janem przeżyła wyjątkowo ciężko.

Elżbieta Rakuszanka: matka trzech królów

W tym samym 1501 roku Polska zyskała nowego władcę. Na tron wstąpił Aleksander Jagiellończyk – czwarty syn Elżbiety Rakuszanki i dotychczasowy wielki książę litewski. Królowa-wdowa, choć wciąż pogrążona w żałobie, nie odsunęła się od spraw państwa i aktywnie włączyła się w działania związane z wyborem nowego monarchy. 12 grudnia 1501 roku Aleksander włożył koronę. Spośród najbliższych przy jego koronacji obecna była tylko Elżbieta.

Od 1501 roku Elżbieta Rakuszanka niemal przy każdej okazji podkreślała, że jest matką trzech królów. Aleksander odnosił się do niej z dużym szacunkiem, choć zdarzały się między nimi napięcia i drobne konflikty. Nie wpłynęło to jednak na ich relacje, które pozostały bliskie aż do końca.

Elżbieta odeszła pod koniec sierpnia 1505 roku. Dożyła około 70 lat – wieku, który w tamtej epoce był prawdziwą rzadkością. W ostatnich miesiącach życia zmagała się z ciężką chorobą, podobnie jak jej syn Aleksander, wożony już wówczas w lektyce. Po śmierci matki król wraz z rodziną pogrążył się w żałobie. Niespełna rok później zmarł także Aleksander, a jego ciało – jako jedynego króla Polski – spoczęło nie w Koronie, lecz na ziemi litewskiej, w Wilnie.

Jak Zygmunt I Stary został królem

Elżbieta Rakuszanka nie zdążyła już doczekać momentu, w którym koronę na skronie włoży kolejny z jej synów. Chodziło o Zygmunta I Starego, urodzonego 1 stycznia 1467 roku w Kozienicach. Na tron Polski wstąpił dopiero po śmierci Aleksandra.

Już wcześniej, jeszcze w latach młodości Zygmunta, królowa-wdowa próbowała utorować mu drogę do korony austriackiej. Zabiegi te ostatecznie nie przyniosły jednak rezultatu. Nie powiodła się także próba osadzenia go na mołdawskim tronie. Przełom przyszedł dopiero w 1499 roku, gdy z nadania Władysława II Jagiellończyka Zygmunt otrzymał w zarząd księstwo głogowskie. W kolejnych latach jego władza i wpływy rosły: do jego rąk trafiły również księstwo opawskie, Śląsk oraz Dolne Łużyce.

Zygmunt I zasiadał na polskim tronie aż do 1548 roku. Doczekał się jedenaściorga dzieci. Następcą został Zygmunt II August (1548-1572) — i to na nim zakończyła się historia dynastii Jagiellonów. Trudno nie myśleć, że dzieje tego potężnego rodu mogłyby potoczyć się zupełnie inaczej, gdyby drugi z Zygmuntów pozostawił po sobie równie liczne potomstwo jak jego ojciec czy babka.

Bibliografia:

1. Bogucka Maria, Kazimierz Jagiellończyk, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.
2. Borkowska Urszula, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018.
3. Duczmal Małgorzata, Jagiellonowie – leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1996.
4. Filipowicz Wika, Matka czterech królów, „Newsweek Polska” 17/18 (2014).
5. https://ciekawostkihistoryczne.pl/leksykon/elzbieta-rakuszanka-1505 [data dostępu: 16.03.2021]
6. Janicki Kamil, Władysław II Jagiellończyk. Czy wnuk Jagiełły naprawdę był najgorszym królem w dziejach Węgier? [https://wielkahistoria.pl/wladyslaw-ii-jagiellonczyk-czy-wnuk-jagielly-naprawde-byl-najgorszym-krolem-w-dziejach-wegier; data dostępu: 16.03.2021].
7. Jasienica Paweł, Polska Jagiellonów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990.
8. Kienzler Iwona, Jagiellonowie, Miłosne sekrety wielkiej dynastii, Wydawnictwo Lira, Warszawa 2019.
9. Oliński Piotr, Jak wychować idealnego syna? Uwagi o traktacie „De institutione regii pueri”, „Winieta, Pismo Biblioteki Raczyńskich” 2 (2020).
10. Procner Maria, Polska królowa urodziła 13 dzieci, w tym czterech władców i świętego. Do historii przeszła jako „matka królów” [https://kobieta.onet.pl/historia-polski-elzbieta-rakuszanka-matka-krolow/tj618k5; data dostępu: 16.03.2021].
11. Rombek Tomasz, Elżbieta Rakuska wobec otoczenia Kazimierza IV Jagiellończyka (1454-1492), [w:] Średniowieczni władcy i ich otoczenie, red. J. Sperka, K. Kollinger, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2018.
12. Rombek Tomasz, Królowa Elżbieta wobec elekcji z lat 1492 i 1501, [w:] Jagiellonowie i ich świat. Dynastia królewska w drugiej połowie XV i XVI wieku, red. B. Czwojdrak, J. Sperka, P. Węcowski, Wydawnictwo Towarzystwa Societas Vistulana, Kraków 2015.
13. Rombek Tomasz, Polityczna rola królowej Elżbiety Rakuszanki (1454-1505), [w:] Kobieta i władza w czasach dawnych, red. B. Czwojdrak, A. A. Kluczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2015.
14. Rombek Tomasz, Rotacje na wybranych urzędach dworu królowej Elżbiety Rakuszanki (1454-1505), „Średniowiecze Polskie i Powszechne” 6 (2014).
15. Rudzki Edward, Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Instytut Prasy i Wydawnictw „Novum”, Warszawa 1990.
16. Szajnocha Karol, Matka Jagiellonów. Szkic historyczny, Gebethner i Wolff, Warszawa 1918.