Najpiękniejsza księżna epoki narzekała na brak łazienki. Tajemnice śląskiej rezydencji zachwycają turystów
Niewiele polskich rezydencji może poszczycić się tak bogatą i burzliwą historią. Zamek w Pszczynie od stuleci przyciąga uwagę przepychem i autentycznym wyposażeniem wnętrz. Jego mury pamiętają czasy Piastów, wielkich rodów magnackich i cesarskich decyzji.
- Powstanie i rozkwit rezydencji
- Trzy wielkie rody i geniusz muzyki
- Piękna lokatorka
- Cesarz Wilhelm II i Wielka Kwatera Główna
- Sala Lustrzana – serce rezydencji
- Wojenne losy i narodziny muzeum
- Perła Śląska dzisiaj
Powstanie i rozkwit rezydencji
Początki pszczyńskiej budowli sięgają średniowiecza. Pierwsze wzmianki o murowanym zamku obronnym pochodzą z pierwszej połowy XV wieku, kiedy to warownia skutecznie oparła się najazdowi husytów w 1433 roku. Potężna, czworoboczna konstrukcja składała się z dwóch budynków z wieżami, połączonych murami, a całości strzegły wały ziemne i fosa. Już wtedy miejsce to miało strategiczne znaczenie, położone przy szlaku handlowym łączącym Morawy z Rusią.
Przez kolejne stulecia zamek wielokrotnie zmieniał właścicieli i charakter. W rękach książąt cieszyńskich przetrwał do 1517 roku, gdy ziemia pszczyńska została sprzedana węgierskiemu możnowładcy Aleksemu Turzo. Przełomowy okazał się rok 1548, kiedy dobra nabył biskup wrocławski Baltazar Promnitz. To właśnie za panowania tego rodu, trwającego aż do 1765 roku, gotycka warownia przekształciła się w reprezentacyjną rezydencję renesansową, a następnie barokowy pałac.
Trzy wielkie rody i geniusz muzyki
Historia pszczyńskiego zamku nierozerwalnie wiąże się z trzema wielkimi rodami. Promnitzowie władali dobrami przez ponad dwa stulecia, przekształcając średniowieczną twierdzę w elegancką siedzibę. To za ich czasów powstała Brama Wybrańców z 1687 roku, strzeżona przez doborowych żołnierzy osobiście wybieranych przez właściciela. W zamku gościł wówczas wybitny kompozytor barokowy Georg Philipp Telemann, który w latach 1704–1707 pełnił funkcję nadwornego kapelmistrza.
Po wygaśnięciu linii Promnitzów dobra przeszły w ręce książąt Anhalt-Köthen-Pless, którzy władali nimi w latach 1765–1846. To oni przekształcili zwierzyniec w rozległy park i wznieśli kolejne budowle, w tym klasycystyczną Ludwikówkę. Ostatnim ogniwem w łańcuchu właścicieli stali się Hochbergowie z Książa, którzy przejęli Pszczynę w 1847 roku i władali nią aż do 1945 roku. Za ich rządów zamek zyskał obecny, neobarokowy kształt.
Piękna lokatorka
W historii pszczyńskiego zamku zapisała się wyjątkowa postać – Maria Teresa Oliwia Cornwallis-West, znana jako Daisy. Ta urodziwa Angielka poślubiła w 1891 roku księcia Hansa Heinricha XV i wkrótce stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych kobiet swojej epoki. Utrzymywała bliskie kontakty z królami Anglii Edwardem VII i Jerzym V oraz cesarzem Niemiec Wilhelmem II.
Pierwsze wrażenia Daisy z nowego lokum nie należały jednak do najprzyjemniejszych. W swoich pamiętnikach pisała o hektarach tarasów i ogrodów, dostrzegając jednocześnie brak komfortu i osobistej łazienki. Mimo początkowego rozczarowania księżna wprowadziła zmiany w wyposażeniu zamku, a jej prywatne apartamenty na pierwszym piętrze do dziś zachowały niepowtarzalny klimat. Dziś jej ławeczka na pszczyńskim rynku przypomina o tej niezwykłej postaci.
Cesarz Wilhelm II i Wielka Kwatera Główna
Lata 1915–1916 zapisały się w historii zamku szczególnie mocno. Podczas I wojny światowej rezydencja stała się siedzibą Wielkiej Kwatery Głównej armii niemieckiej. W tych właśnie murach cesarz Wilhelm II, marszałek Paul von Hindenburg i generał Erich Ludendorff podejmowali kluczowe decyzje wojskowe, które zmieniły oblicze ówczesnej Europy.
Apartamenty cesarskie, przygotowane jeszcze dla Wilhelma I, zostały zrekonstruowane w latach 1999–2005 na podstawie fotografii i inwentarzy z 1915 roku. Neogotyckie wnętrza z gotyckimi sklepieniami zachwycają do dziś. Cesarz wielokrotnie odwiedzał Pszczynę na polowania na żubry i jelenie, a właściciel zamku pełnił wówczas funkcję oficera ordynansowego.
Sala Lustrzana – serce rezydencji
Jednym z najcenniejszych pomieszczeń zamku jest Sala Lustrzana, powstała podczas przebudowy w XIX wieku. Dwukondygnacyjna sala oświetlona trzema oknami o wysokości 7,5 metra robi wrażenie na każdym zwiedzającym. Jej nazwa pochodzi od dwóch ogromnych luster o powierzchni 14 metrów kwadratowych każde, wyprodukowanych w Paryżu i zachowanych w doskonałym stanie do dziś.
Sala początkowo pełniła funkcję reprezentacyjnej jadalni, mogącej pomieścić 32 osoby. Obecnie odbywają się tu koncerty w ramach „Wieczorów u Telemanna”, kontynuujące muzyczne tradycje sięgające czasów baroku. Szczególną uwagę zwraca największy z pięciu kryształowych żyrandoli, złożony z 1097 elementów o łącznej wadze 197 kilogramów.
Wojenne losy i narodziny muzeum
II wojna światowa nie zniszczyła pszczyńskiej rezydencji. W przeciwieństwie do wielu innych zamków na Śląsku, wyposażenie zamku ocalało, łącznie z kryształowymi lustrami i żyrandolami. Po wkroczeniu Armii Czerwonej w lutym 1945 roku w zamku urządzono szpital przyfrontowy, który działał do sierpnia tego samego roku. Już 9 maja 1946 roku muzeum otworzyło podwoje dla publiczności.
Początki były skromne – ekspozycja zajmowała zaledwie kilka pomieszczeń na pierwszym piętrze. Z czasem jednak muzeum się rozrastało. W latach 90. przeprowadzono gruntowne prace konserwatorskie, przywracając wnętrzom dawny blask. Dziś około 80 procent wyposażenia to oryginalne meble i przedmioty z przełomu XIX i XX wieku, co czyni pszczyński zamek jednym z najcenniejszych obiektów tego typu w Polsce.
Perła Śląska dzisiaj
Współczesny zamek w Pszczynie to nie tylko muzeum, ale także miejsce żywej kultury. Zwiedzający mogą podziwiać apartamenty cesarskie, prywatne pokoje Daisy, Salę Lustrzaną czy Zbrojownię w gotyckich piwnicach. W 2021 roku zespół zamkowo-parkowy został ustanowiony pomnikiem historii.
Otaczający zamek park krajobrazowy o powierzchni 156 hektarów zachwyca starodrzewem i egzotycznymi roślinami. Warto wspomnieć, że w 1995 roku muzeum otrzymało dyplom honorowy Europa Nostra za pieczołowite odtworzenie wnętrz. To miejsce, które łączy historię, sztukę i przyrodę w wyjątkowy sposób, przyciągając turystów z całej Polski i Europy.
Źródła:
- Kluss M., Kruczek J., Muzeum Zamkowe w Pszczynie. Przewodnik, Pszczyna 2009.
- https://www.national-geographic.pl/traveler/kierunki/zamek-w-pszczynie-przyciaga-turystow-jak-magnes-to-jeden-z-najcenniejszych-zabytkow-w-polsce/
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/pszczyna-zespol-palacowo-parkowy
- https://zamek-pszczyna.pl/strona-glowna/o-muzeum/historia/