Ten zwyczaj łączył całą rodzinę. Na Śląsku obchodzono go każdego listopada
Dawniej listopad nie był jeszcze czasem przedświątecznej gorączki. W wielu śląskich domach czekano na szczególny dzień, który oznaczał koniec prac gospodarskich i zapowiadał nadejście zimy. Rodziny spotykały się przy wspólnym stole, a jedna z potraw miała wyjątkowe znaczenie. Co ciekawe, po zakończonym posiłku wykorzystywano nawet kości, by przewidzieć, jaka będzie pogoda w kolejnych miesiącach.
- Na Śląsku listopad miał własną tradycję
- Z kości gęsi przepowiadano zimę
- Po 11 listopada ziemia miała odpoczywać
- Pochody świętomarcińskie wracają na Śląsk
Na Śląsku listopad miał własną tradycję
Dziś 11 listopada kojarzy się przede wszystkim z Narodowym Świętem Niepodległości. Tymczasem w dawnym kalendarzu obrzędowym Górnego Śląska tego dnia ważne miejsce zajmowały również zwyczaje związane ze świętym Marcinem. Nie ograniczały się one do praktyk religijnych. Była to także okazja do rodzinnych spotkań, wspólnego biesiadowania i kultywowania tradycji gospodarskich.
Szczególnie mocno zwyczaj ten zakorzenił się na Śląsku Cieszyńskim i w Beskidach. W wielu miejscowościach przygotowywano uroczysty obiad, na który zapraszano najbliższych. Główną rolę odgrywała pieczona gęś, przyrządzana w dużej brytfannie i tradycyjnym piecu. Był to jeden z ważniejszych jesiennych posiłków, zanim rozpoczął się adwentowy okres postu.
Zwyczaj jedzenia gęsiny w dniu świętego Marcina ma kilka źródeł. Jedno z nich wiąże się z legendą o Marcinie z Tours. Według opowieści przyszły biskup nie chciał przyjąć godności, dlatego próbował ukryć się przed posłańcami. Schronił się wśród gęsi, ale ptaki swoim głośnym gęganiem zdradziły jego kryjówkę. Z czasem właśnie ten motyw przyczynił się do powiązania gęsiny z listopadowym świętem.
Znaczenie miały również względy praktyczne. Listopad był czasem kończenia prac polowych i przygotowywania gospodarstw do zimy. Gęsi, które przez poprzednie miesiące były hodowane i tuczone, właśnie wtedy osiągały odpowiednią wagę. Nieprzypadkowo powtarzano powiedzenie: „Na świętego Marcina najlepsza gęsina”.
Z kości gęsi przepowiadano zimę
Świąteczny obiad nie kończył się wraz z opróżnieniem półmisków. Pozostałości po pieczonej gęsi wykorzystywano do wróżenia, a szczególną uwagę zwracano na kość piersiową ptaka. Po dokładnym oczyszczeniu przyglądano się jej zabarwieniu i na tej podstawie próbowano przewidzieć pogodę na nadchodzącą zimę.
Jasna kość miała zapowiadać suchą zimę. Jeśli natomiast przybierała ciemne, sine lub czerwonawe zabarwienie, spodziewano się większej ilości opadów i nieprzyjemnej aury. Dla dawnych mieszkańców wsi takie obserwacje były jednym ze sposobów oswajania niepewności związanej z nadchodzącymi miesiącami.
Z dniem świętego Marcina wiązało się także przekonanie, że właśnie wtedy rozpoczyna się zima. Stąd wzięło się popularne przysłowie: „Od świętego Marcina zima się zaczyna”. Oczywiście ani kolor kości, ani data w kalendarzu nie pozwalają wiarygodnie przewidzieć warunków atmosferycznych. Wróżby te są jednak ciekawym świadectwem dawnych wierzeń i prób odczytywania znaków przyrody.
Po 11 listopada ziemia miała odpoczywać
Święty Marcin wyznaczał również ważną granicę w dawnym kalendarzu prac rolniczych. Na Górnym Śląsku wierzono, że do 11 listopada należy zakończyć najważniejsze prace polowe. Później ziemia powinna już odpoczywać, dlatego nie należało jej niepotrzebnie naruszać.
Zakończenie jesiennych obowiązków miało także inne symboliczne oznaki. Według dawnych zwyczajów tego dnia zaprzestawano pracy w młynach, a zwierzęta gospodarskie po raz ostatni przed zimą wypuszczano na pastwiska. Wieczorem sprowadzano je do obór. W niektórych miejscowościach podczas tej czynności wykorzystywano gałązkę brzozową lub świerkową, nazywaną „marcinką”.
Nie był to więc wyłącznie dzień związany z religią i uroczystym posiłkiem. Święty Marcin symbolicznie zamykał sezon gospodarski. Po zakończeniu prac na polach i przygotowaniu zwierząt do zimowania można było wreszcie skupić się na życiu rodzinnym i nadchodzących chłodach.
Pochody świętomarcińskie wracają na Śląsk
Współcześnie zwyczaj przygotowywania gęsiny na 11 listopada nie jest już tak powszechny jak przed laty. Wciąż jednak można znaleźć miejscowości, w których pamięć o świętym Marcinie jest pielęgnowana. W Krzanowicach, Owsiszczach czy Krzyżanowicach organizowane są pochody świętomarcińskie. Ich uczestnicy mogą zobaczyć świętego na koniu oraz inscenizację nawiązującą do legendy o podzieleniu się płaszczem z ubogim człowiekiem.
Obchodom towarzyszą spotkania mieszkańców, poczęstunki i tradycyjne wypieki. W niektórych miejscach na stołach ponownie pojawia się również gęsina, niekiedy w postaci pieczonego mięsa lub rosołu.
Jak wskazują opracowania Instytutu im. Wojciecha Korfantego, współczesne pochody świętomarcińskie na Górnym Śląsku są stosunkowo młodą formą świętowania, rozwijaną między innymi od lat 90. XX wieku. Znacznie starsze są natomiast zwyczaje gospodarskie i kulinarne związane z tym dniem.