Była najpotężniejszą kobietą Egiptu. Jej domniemany romans miał pozostać tajemnicą
Hatszepsut – kobieta, która odważyła się sięgnąć po władzę faraona – przez 21 lat rządziła Egiptem jako koregentka u boku Totmesa III. Do dziś jej historia wyrasta z piasków Teb Zachodnich: w Deir el-Bahari wznosi się Świątynia Milionów Lat, monumentalny znak ambicji i siły „króla w kobiecej skórze”. Za tym niezwykłym dziełem stał Senenmut – człowiek z najbliższego kręgu dworu, wpływowy, bezwzględnie skuteczny, a być może także kimś o wiele więcej niż tylko architektem. I właśnie tu zaczyna się zagadka, która od lat rozpala wyobraźnię badaczy: jak naprawdę wyglądało życie Hatszepsut i jak blisko – naprawdę blisko – był przy niej ten tajemniczy mężczyzna?
- Droga Hatszepsut do tronu Egiptu
- Kariera Senenmuta u boku Hatszepsut
- Sekretna miłość Hatszepsut i Senenmuta
Droga Hatszepsut do tronu Egiptu
Przyszła na świat około 1495 roku p.n.e., w dwunastym roku rządów Amenhotepa I. Matką przyszłej władczyni Egiptu była Jahmes (Ahmes) — siostra panującego faraona oraz Wielka Małżonka Królewska Totmesa I, który przejął władzę po bezdzietnej śmierci Amenhotepa I. W dniu objęcia tronu przez ojca księżniczka miała mniej więcej 9 lat. W II roku panowania Totmes I wyruszył do Kusz na czele wyprawy karnej, mającej zdławić lokalny bunt. Podczas nieobecności faraona wyrocznia Amona ogłosiła proroctwo o wyniesieniu księżniczki na tron. Ceremonia odbyła się w świątyni w Luksorze, wobec posągu faraona-boga. Wyznaczając Hatszepsut na następczynię i opierając się na poparciu kapłanów Amona, Totmes I odsunął od perspektywy rządów trzech swoich synów z drugorzędnej żony Mutnefret. Sam Totmes I panował 12 lat i 9 miesięcy — jak zapisał ptolemejski historyk Maneteon, mający dostęp do archiwów faraonów.
W VII roku rządów Totmesa I księżniczka Hatszepsut poślubiła przyrodniego brata, Totmesa II. W wieku 19 lat urodziła córkę, Nefrure. Niewykluczone, że jeszcze za życia ojca 21-letni Totmes II Aa-cheper-en-Re obejmuje tron, a Wielka Królewska Małżonka Hatszepsut ma wówczas 22 lata. Nałożnica Totmesa II, Aset, urodziła mu syna Totmesa — przyszłego Totmesa III. Na świat przychodzi także druga córka Hatszepsut, Merytre-Hatszepsut. Badacze analizujący zachowane przedstawienia figuralne z czasów Totmesa II zwrócili uwagę, że Hatszepsut ukazywana jest jako postać tej samej wysokości co faraon, co może sugerować jej silną pozycję przy boku męża — zwłaszcza że Totmes II nie należał do szczególnie aktywnych władców. Osobiście poprowadził wyprawę przeciw Beduinom, jednak nie wziął już bezpośredniego udziału w ekspedycji wojskowej do Kusz. Hatszepsut mogła natomiast przewodniczyć ceremoniom religijnym, w których uczestniczyła również jej córka Nefrure. Najpewniej w III roku panowania faraon umiera. Około 1479 roku p.n.e. koronowano 5-letniego Totmesa III, a Hatszepsut została prawowitą regentką.
W VII roku swoich rządów, wsparta przez wpływowych dostojników dworu, Hatszepsut koronowała się na króla Egiptu. Swoje wyniesienie tłumaczyła wolą ojca, Totmesa I. Tym samym publicznie i oficjalnie potwierdziła swoją pozycję władcy wobec całego kraju. Jej panowanie przyniosło okres dobrobytu. Hatszepsut fundowała liczne świątynie, organizowała dalekie wyprawy handlowe, a w Nubii podejmowała interwencje zbrojne. Pokazała, że potrafi dokonywać czynów godnych wielkiego faraona. Totmes III uzyskał pełnię władzy dopiero po śmierci Hatszepsut, około 1457 roku p.n.e., po 21 latach koregencji. Gdy umocnił swoją pozycję, nakazał wymazać z dziejów Egiptu wszelkie ślady „królowej-uzurpatorki”. Zniszczono fragmenty pięknej świątyni Dżeser-dżeseru, skuwano wizerunki i imiona kobiety-króla. Obok Świątyni Milionów Lat wzniesiono okazałą nową świątynię Totmesa III.
Kariera Senenmuta u boku Hatszepsut
Analiza grobu rodziców królewskiego dostojnika rzuciła nowe światło na jego biografię. Senenmut pochodził najpewniej z rodziny o niskim lub średnim statusie społecznym. Jego rodzice mogli przybyć z Nubii i osiedlić się w okolicach Luksoru za rządów Totmesa I. Niewykluczone, że młody Senenmut zaczynał drogę do kariery w wojsku — sugerują to przedstawienia nubijskich żołnierzy odkryte w jego grobowcu. Twardych dowodów brak, ale wzmianki o złotej bransolecie, przyznawanej za zasługi wojenne, mogą wskazywać, że sam brał udział w wyprawach zbrojnych.
Na dwór królewski trafił około 20. roku życia. Skromny pochówek jego ojca, Ramose, zdaje się potwierdzać, że początkowo rodzina nie dysponowała dużymi środkami. Za panowania Totmesa II Senenmut wspiął się na stanowisko skarbnika — Nadzorcy Pieczęci. Oznaczało to opiekę nad pieczęcią zabezpieczającą wejście do państwowego skarbca oraz dostęp do wiedzy o wszystkich dochodach i wydatkach. Był bez wątpienia człowiekiem ambitnym i wszechstronnie utalentowanym. Podczas badań jego kaplicy natrafiono na inskrypcje utrwalające tytuły, które nosił:
- Zarządcy Podwójnego Domu Złota
- Zarządcy Ogrodu Amona
- Zarządcy Pól Amona
- Kapłana Barki Amona
- Zarządcy Dóbr Amona
- Zarządcy Dóbr Królewskich Córki Nefrure
- Zarządcy Stad Amona
Senenmut nadzorował wznoszenie jednej z najbardziej imponujących świątyń grobowych — Dżeser-dżeseru (Najświętsza), przeznaczonej na miejsce spoczynku Hatszepsut. Budowa trwała około 15 lat. O wyjątkowości tego kompleksu decydowały zarówno lokalizacja, jak i śmiała, rozpoznawalna do dziś architektura. Świątynia Milionów Lat została wpisana w krajobraz: harmonizowała z otaczającymi ją skałami i powstała na przedłużeniu osi świątyni Amona w Karnaku. Najświętszą tworzą tarasy oraz monumentalne portyki. Ściany pokrywają reliefy przedstawiające kluczowe wydarzenia z czasów rządów Hatszepsut. Potężne posągi pokazują władczynię zarówno jako zmumifikowanego Ozyrysa, jak i jako faraona w męskim ujęciu. Całość dopełniały dwa stawy otoczone nasadzeniami drzew. Niedaleko Świątyni Milionów Lat Przełożony Robót przygotował dla siebie dwa grobowce — oficjalny, wykuty w zboczu wzgórza Szajch Abd Al-Qurna, oraz drugi, ukryty pod dziedzińcem świątyni.
Sekretna miłość Hatszepsut i Senenmuta
Senenmut miał pełne poparcie władczyni. Archeolodzy zrekonstruowali wiele wątków z życia Hatszepsut i królewskiego dostojnika, którego obdarzała zaufaniem, a być może także uczuciem. On sam otaczał królową niemal czcią, a funkcja wychowawcy córek Hatszepsut oraz młodego Totmesa III sprawiała, że widywali się często. Dzięki talentom i ambicji zdobywał kolejne zaszczyty, aż wyrósł na jednego z najbardziej wpływowych ludzi w Egipcie. O wyjątkowym szacunku Hatszepsut dla Senenmuta mówi Graffiti z Sehel. Przedstawiono na nim królową i jej poddanego tej samej wysokości, co w egipskiej sztuce było czytelnym sygnałem niezwykłej pozycji Senenmuta. Sceny oddania wobec władczyni Wielki Budowniczy pozostawiał w wielu miejscach. Był też jedynym poddanym, któremu królowa pozwoliła umieścić jej wizerunki w kaplicy Hathor w Deir el-Bahari. Otrzymał kwarcytowy sarkofag, zarezerwowany dla członków królewskiego otoczenia, o formie przywodzącej na myśl królewski kartusz. Najpewniej za zgodą Hatszepsut przygotował również własny grobowiec w sąsiedztwie Świątyni Milionów Lat.
Badacze natrafili na kolejne tropy, które mogą świadczyć o szczególnej więzi dostojnika z władczynią. Senenmut nie założył rodziny. Zachowany portret, prawdopodobnie jego autorstwa, pozwala wyobrazić sobie rysy urzędnika: w okolicach nosa i ust widać charakterystyczne nacięcia, kojarzone z Nubijczykami. Około X roku panowania Totmesa I miał przyjść na świat ciemnoskóry chłopiec, pozbawiony typowych cech murzyńskich, noszący imię Maj-her-perej. Istnieje przypuszczenie, że był synem Hatszepsut i Senenmuta — pilnie strzeżoną tajemnicą dworu. Królowa miała darzyć dziecko szczególną sympatią. Nadała mu tytuły Dziecka z Kap oraz Nosiciela Wachlarza po Prawicy Króla - tytuł przysługujący wyłącznie królewskim synom. Zmarł w wieku 21 lat i spoczął w grobowcu odkrytym w 1901 roku. Mumia Maj-her-pereja została znaleziona w Dolinie Królów. Przedmioty złożone przy ciele sugerowały mumifikację i pochówek otoczone wyjątkową troską królowej. Nigdzie jednak nie zapisano imion rodziców — gdyby Hatszepsut oficjalnie uznała syna, oznaczałoby to przyznanie się do zdrady Totmesa II.
Wielki Zarządca Dóbr był człowiekiem dyskretnym. O relacji z Hatszepsut pisał nie wprost, ukrywając sens w aluzjach. Odczytywanie tych subtelnych deklaracji do dziś pozostaje polem dociekań uczonych. Senenmut czcił ukochaną władczynię i sekretną małżonkę, posługując się tajemnym zapisem, który symbolicznie splatał ich losy. Szczególnie poruszające wyznanie znajduje się w komorze grobowej Senenmuta. Na suficie, przedstawiającym astronomiczne niebo, w najwyższej części grobowca, imiona kochanków stykają się ze sobą. Oprócz łączenia imion wielki budowniczy umieszczał w świątyniach, tuż obok siebie, wizerunki Hatszepsut i własne – jakby pragnął towarzyszyć ukochanej przez całą wieczność.
Źródła:
- Christiane Desroches Noblecourt, Hatszepsut, Świat Książki, Warszawa 2007.
- Kara Cooney, Hatszepsut. Kobieta, która sięgnęła po tytuł króla, WAB, 2016.
- Andrzej Niwiński, Mity i symbole Egiptu starożytnego, Pro-Egipt, Warszawa 1984.
- Andrzej Niwiński, Czekając na Herhora. Odsłanianie sekretów Teb Stubramnych — szkice z historii archeologii Egiptu, Pro-Egipt, Warszawa 2003.
- Joann Fletcher, Egipt. Codzienność, legendy i sztuka, Świat Książki, Warszawa 2009.