Najbogatszy Polak w historii, który prawie poślubił córkę cara
Karol Jaroszyński przeszedł do historii jako człowiek, który rozbił bank w Monte Carlo, stworzył finansowe imperium porównywalne z amerykańskimi fortunami i niemal wszedł do rodziny carskiej. Jego życie przypomina scenariusz filmowy, pełen spektakularnych zwrotów akcji, niewyobrażalnego bogactwa i ostatecznego upadku w zapomnieniu. Kim był polski „król cukru” i dlaczego dziś mało kto pamięta o jego niezwykłym życiorysie?
- Od rozrzutnego młodzieńca do króla ruletki
- Finansowa piramida i imperium przemysłowe
- Życie na carskim dworze i plotki o małżeństwie
- Filantropia i fundacja KUL-u
- Intryga bankowa przeciwko bolszewikom
- Powrót do Polski i smutna starość
- Dlaczego nikt go nie pamięta?
Od rozrzutnego młodzieńca do króla ruletki
Karol Jaroszyński przyszedł na świat w 1878 roku w Kijowie, w zamożnej rodzinie ziemiańskiej. Po przedwczesnej śmierci ojca odziedziczył pokaźny majątek, który zamiast pomnażać, zaczął z rozmachem trwonić. Młodość upływała mu na podróżach, grze na giełdzie i wizytach w eleganckich kasynach. Szybko popadł w długi, a od bankructwa uratował go wuj, który wykupił jego zobowiązania. Wydawało się, że Jaroszyński na zawsze pozostanie lekkoduchem.
Przełom nastąpił w 1909 roku w Monte Carlo. Podczas jednej nocy przy ruletce Jaroszyński wygrał sumę odpowiadającą wartości 774 kilogramów złota, co stanowiło około miliona rubli. Ta wygrana nie tylko pozwoliła spłacić wszystkie długi, ale stała się fundamentem przyszłej fortuny. Co ważniejsze, podczas pobytu w kasynie nawiązał cenne znajomości z międzynarodową finansjerą, które wkrótce miał wykorzystać w swoich śmiałych operacjach biznesowych.
Finansowa piramida i imperium przemysłowe
Z kapitałem zdobytym w kasynie Jaroszyński wrócił do Rosji z jasnym planem. Zastawił swoje udziały w rodzinnej cukrowni i za uzyskane pieniądze wykupił 30% akcji jednego z banków. Jako nowy prezes natychmiast udzielił sobie z tej instytucji wysokiej pożyczki. Za te środki wykupił pakiet kontrolny kolejnego banku, powtarzając ten schemat wielokrotnie. W ten sposób stworzył coś, co dziś nazwalibyśmy piramidą finansową, ale w jego przypadku system działał znakomicie.
Dzięki kontroli nad siecią banków zaczął skupować przedsiębiorstwa przemysłowe. Inwestował w cukrownie, huty, kopalnie, towarzystwa żeglugowe i kolejowe. Tuż przed wybuchem I wojny światowej kontrolował około 30% produkcji cukru w całym Imperium Rosyjskim, posiadając łącznie 53 cukrownie. Jego imperium rozrosło się do niewyobrażalnych rozmiarów, obejmując między innymi 12 banków z setkami oddziałów, liczne nieruchomości w Petersburgu i Kijowie oraz luksusowe rezydencje za granicą.
Życie na carskim dworze i plotki o małżeństwie
Olbrzymi majątek otworzył Jaroszyńskiemu drzwi do najwyższych sfer Imperium Rosyjskiego. Zaczął bywać na dworze cara Mikołaja II, gdzie jego finansowy geniusz i osobisty urok zyskały uznanie. Utrzymywał kontakty z wpływowymi osobistościami, w tym z kontrowersyjnym mnichiem Grigorijem Rasputinem, co ułatwiało mu załatwianie spraw biznesowych. Jego pozycja była na tyle silna, że mógł sobie pozwolić na szczodre finansowanie inicjatyw charytatywnych popieranych przez rodzinę carską.
W kręgach dworskich zaczęły krążyć pogłoski, że Jaroszyński stara się o rękę jednej z córek cara. Plotki mówiły o romansie z wielką księżną Marią lub Anastazją, a niektórzy świadkowie twierdzili, że jego zaloty spotykały się z przychylnością. Choć małżeństwo z przedstawicielką dynastii Romanowów wydaje się nieprawdopodobne, ogromna fortuna polskiego finansisty czyniła taki scenariusz teoretycznie możliwym. Sam Jaroszyński nigdy publicznie nie potwierdził tych doniesień.
Filantropia i fundacja KUL-u
Mimo życia w blasku carskiego dworu, Jaroszyński nie zapomniał o swoich polskich korzeniach. Prowadził szeroko zakrojoną działalność charytatywną, skierowaną przede wszystkim do polskiej społeczności w Rosji. Podczas I wojny światowej finansował pomoc dla dziesiątek tysięcy polskich jeńców przetrzymywanych w obozach, organizował stypendia dla studentów oraz wspierał ochronki dla dzieci.
Najtrwalszym śladem jego patriotycznej postawy stało się powstanie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W 1918 roku Jaroszyński został jednym z głównych fundatorów uczelni, przekazując na ten cel ogromne sumy. Jego wsparcie finansowe pozwoliło nie tylko na rozpoczęcie działalności uniwersytetu, ale także na przetrwanie pierwszych, trudnych lat. Za to zaangażowanie papież Benedykt XV odznaczył go Krzyżem Komandorskim Orderu św. Grzegorza, co stanowiło rzadkie i prestiżowe wyróżnienie dla człowieka świeckiego.
Intryga bankowa przeciwko bolszewikom
Wybuch rewolucji październikowej w 1917 roku zastał Jaroszyńskiego u szczytu potęgi. Jako zagorzały przeciwnik bolszewików natychmiast zaangażował się w działania antyrewolucyjne. Finansował Armię Ochotniczą generała Denikina, przekazując na jej rzecz miliony rubli. Próbował również organizować pomoc dla uwięzionej rodziny carskiej, podobno przekazując im znaczne sumy pieniędzy poprzez zaufanych pośredników.
Jego najśmielszym planem była tak zwana „intryga bankowa”. Jaroszyński opracował koncepcję sparaliżowania systemu finansowego bolszewików poprzez przejęcie kontroli nad kluczowymi bankami, którymi płynęły pieniądze dla nowej władzy. Plan zakładał użycie łapówek i przekupstwa wobec zarządców tych instytucji. Operację mieli sfinansować Brytyjczycy, którzy jednak wycofali się po wypłaceniu jedynie pierwszej transzy. Gdyby plan się powiódł, mógł znacząco osłabić bolszewików w newralgicznym momencie ich walki o utrwalenie władzy.
Powrót do Polski i smutna starość
Po klęsce białych w wojnie domowej Jaroszyński zmuszony był uciekać z Rosji. W 1920 roku osiadł w odrodzonej Polsce, gdzie początkowo pełnił funkcję doradcy finansowego Józefa Piłsudskiego. Próbował odtworzyć swoją pozycję, zakładając Bank Rosyjsko-Polski, ale napotkał niechęć rodzimego środowiska finansowego. Wielu pamiętało mu jego wcześniejszą walkę z kapitałem niemieckim i żydowskim w Rosji, co teraz obracało się przeciwko niemu.
Ostatnie lata życia spędził w zapomnieniu i biedzie. Mieszkał w skromnym mieszkaniu przy ulicy Smoczej w Warszawie, utrzymując się z niewielkiej renty wypłacanej przez rosyjskie banki działające na emigracji. Zmarł 8 września 1929 roku na dur brzuszny w Szpitalu św. Ducha. Pogrzeb, mimo obecności przedstawicieli kościoła i akademickiej społeczności KUL, miał skromny charakter. Został pochowany na warszawskich Powązkach, ale jego grób przez długie lata nie przypominał o niegdyś najbogatszym Polaku.
Dlaczego nikt go nie pamięta?
Życiorys Karola Jaroszyńskiego, choć epicki, popadł w zapomnienie głównie z powodu krótkiego okresu jego finansowej świetności oraz braku potomków, którzy mogliby podtrzymać pamięć o jego dokonaniach. Jego nieudane próby odbudowania majątku w Polsce, spekulacje o związkach z masonerią i niejasne relacje z bolszewikami nie wpisywały się w heroiczną narrację odrodzonego państwa i budziły nieufność. Dopiero współczesne badania historyczne przywracają pamięć o tym niezwykłym finansiście, którego najtrwalszym pomnikiem pozostaje ufundowany przez niego Katolicki Uniwersytet Lubelski.
Źródła:
- https://dzieje.pl/rozmaitosci-historyczne/cieniem-bedac-cieniem-zostalem-czyli-powiesc-o-najbogatszym-polaku-w
- https://przekroj.org/swiat-ludzie/karol-jaroszynski-sponsor-cara/
- https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/5e281c15-235d-43d4-b403-c6ca0e8ba3e3/content
- https://www.polskipetersburg.pl/hasla/jaroszynski-karol-lucjan-jan