Nieślubne dziecko, romanse i ucieczka za ocean. Dla Polaków była narodową ikoną
Życie najbardziej cenionej polskiej aktorki zawsze było owiane tajemnicą. Tworzyła wokół siebie legendę, którą rozbudowali późniejsi biografowie. Wybitnie piękna, niezwykle utalentowana, symbol patriotyzmu w czasach zaborów. Jaka była naprawdę Helena Modrzejewska vel Modjeska?
- Ojciec nieznany?
- Od rodziny kupca do rodu aktorów
- Wprowadzenie Słowackiego na warszawską scenę
- Z Warszawy w wielki świat
- Konflikt z władzą carską – Modrzejewska jako patriotka
- Bibliografia
Ojciec nieznany?
Urodziła się w 1840 roku jako nieślubne dziecko – co w XIX wieku miało duże znaczenie. Jej matka Józefa Benda, wdowa po zamożnym kupcu, miała już dwóch nastoletnich synów kiedy zupełnie niespodziewanie przyszła na świat córka.
Nie wiadomo kto był ojcem. Nieślubne dziecko w czasach powszechnej pruderii to był temat, który najchętniej zamiatano pod dywan. Sama Helena uważała, że jest nim przyjaciel mamy – Michał Opida. Wiele lat później pisarz i badacz kultury – Kazimierz Chłędowski – sugerował jednak inną wersję. Według niego ojcem późniejszej artystki miał być Władysław Kazimierz Sanguszko. Na pewno takie ojcostwo (choć z nieprawego łoża) wyglądało bardziej nobilitująco. Sanguszko był powstańcem listopadowym, pochodził z książęcego rodu i udzielał się w sprawach kraju, a potem w kulturze. Opida był natomiast urzędnikiem, który po prostu interesował się sztuką i literaturą klasyczną i lubił panią Bendową. Wszystko wskazuje na to, że to jednak on był prawdziwym ojcem późniejszej gwiazdy teatru.
Od rodziny kupca do rodu aktorów
Wbrew niektórym legendom społecznie Bendowie nie byli nikim wielkim. Nie mieli arystokratycznych korzeni. Majątek dobrze prosperującego kupca zapewnił im jednak dostęp do świata kultury. Pani Bendowa musiała być interesującą kobietą. W jej domu często gościli ludzie zainteresowani sztuką i literaturą, a wszystkie dzieci od początku marzyły o karierze teatralnej lub muzycznej. Dwóch starszych synów zostało aktorami, kiedy Helena była jeszcze dziewczynką. Właśnie dzięki nim i ich znajomościom od początku związała się ze światem teatru. Między innymi przez brata poznała Gustawa Zimajera – aktora i kierownika zespołów teatralnych. Miała wtedy zaledwie 20 lat. Zimajer był już prawdopodobnie żonaty, co nie przeszkodziło parze spłodzić dwójki dzieci. Żeby jednak za bardzo nie gorszyć publiczności przybrali sobie wspólne nazwisko-pseudonim Modrzejewscy. Dzięki tej znajomości Helena miała szansę zadebiutować na deskach teatru. W 1862 roku pierwszy raz wystąpiła przed publicznością we Lwowie. Potem posypały się okazje zagrania w różnych miastach Galicji.
Związek rozpadł się po kilku latach, ale Helena zdążyła wyrobić sobie renomę i zachowała przybrane nazwisko jako pseudonim artystyczny. Samo rozstanie – co przyznawała dopiero pod koniec życia – było dość dramatyczne. Poza tym, że zmarła wspólna córka „Modrzejewskich” nie wiemy co się wydarzyło. Helenie musiała jednak pomóc rodzina, nie obyło się nawet bez pomocy policji. (por. Kędziora A., 2024: s. 37)
Po rozstaniu wróciła do Krakowa, gdzie pracowała jeszcze przez cztery lata. Jednak jej prawdziwa kariera zaczęła się kiedy w 1868 roku przeniosła się do Warszawy. Tu od razu zdobyła serca publiczności i krytyków, zwłaszcza swoimi rolami w dramatach Szekspira.
Wprowadzenie Słowackiego na warszawską scenę
Jedną z zasług Heleny Modrzejewskiej dla teatru polskiego była popularyzacja sztuk Słowackiego w Warszawie. W teatrach galicyjskich, gdzie grała przez pierwsze osiem lat swojej kariery, sztuki zmarłego w 1849 roku poety zaczęto wystawiać już w latach 1850-tych. Natomiast w Warszawie władze niechętnie patrzyły na silnie patriotycznego autora. Poza tym teatr warszawski był nastawiony na zupełnie inny repertuar. Do lat 1860-tych chętniej wystawiano komedie i klasyczne sztuki. (Raszewski Z., 1990: s. 117-118)
Kiedy Modrzejewska pojawiła się w Królestwie Polskim była już znana na tyle, że mogła zasugerować zmiany w repertuarze. Dzięki jej talentowi i urodzie, chwalonym przez krytyków, udało jej się od razu podbić serca publiczności. To pozwoliło jej, wbrew ograniczeniom władz i uprzedzeniom środowiska, również spopularyzować Słowackiego. Poza tym chętnie grywała w sztukach Szekspira, Schillera, a z lżejszego repertuaru również w komediach Fredry.
Z Warszawy w wielki świat
Modrzejewska nie tylko zachwycała na scenie. Gromadziła wokół siebie osoby ze świata kultury i sztuki. Po przybyciu do Warszawy wyszła za mąż za ziemianina – Karola Chłapowskiego. Dzięki temu zyskała reputację, której nie mógł jej zapewnić Zimajer. W tym czasie w jej domu spotykali się Henryk Sienkiewicz, Juliusz Sypniewski, Lucjan Paprocki czy Albert Chmielowski (późniejszy brat Albert). W tym gronie zaczęto snuć fantastyczne wizje o pionierskiej farmie w USA, na wzór Fouriera. Pomysł na miarę hipisowskiej bohemy miał pozornie szanse powodzenia. Głównym motorem eksperymentu okazał się nie kto inny jak Henryk Sienkiewicz, który zakupił kawałek ziemi w Anaheim w Kalifornii. W 1876 roku artyści postanowili, że przeniosą się do Ameryki i będą tam prowadzić wspólną farmę.
Eksperyment jednak nie wypalił. Modrzejewska, Chłapowski, ani Sienkiewicz nie mieli odpowiedniego doświadczenia. Poza tym część znajomych już wcześniej wycofała się z projektu i cała sprawa dość szybko się rozpadła. Dla aktorki ten wyjazd rozpoczął jednak nowy rozdział w życiu. Zmuszona do nauki angielskiego mogła teraz robić karierę na deskach amerykańskich i później angielskich teatrów. Cała przygoda zaowocowała narodzinami nowego wizerunku aktorki – od tamtej pory używającej drugiego pseudonimu – Modjeska. Mogła też sobie odjąć parę lat w dokumentach, a swojego syna przedstawiała jako brata.
Serca amerykańskiej publiczności podbiła głównie swoją kreacją „Damy Kameliowej” w sztuce na podstawie książki Alexandra Dumasa. Z tą rolą i rolami szekspirowskimi zjeździła całe Stany Zjednoczone, jednak najbardziej podobało jej się na południu, które przypominało atmosferę ziemiańskiej Polski. W końcu Ameryka stała się jej drugą ojczyzną w 1883 przyjęła obywatelstwo.
Konflikt z władzą carską – Modrzejewska jako patriotka
Będąc w Stanach Zjednoczonych Mojeska vel Modrzejewska nie ograniczyła się do rozwijania kariery aktorskiej. W 1893 roku została zaproszona na kongres kobiet w Chicago. Poruszyła tu temat zaborów i skrytykowała władze rosyjskie oraz pruskie. Jej przemowa dotarła do carskich uszu. W efekcie wyszedł ukaz, że Modrzejewska nie może się pojawić na terytorium rosyjskim. (Kędziora A.: s. 40)
To był cios. Chociaż mieszkała w USA i tu rozwijała karierę, chętnie jeździła do Europy i odwiedzała ziemie polskie. Teraz musiała się ograniczyć do wizyt w Galicji i zaborze pruskim. Jeszcze w 1903 roku występowała w rodzinnym Krakowie, a także we Lwowie i Poznaniu. Chętnie odwiedzała też Zakopane, które odkrywała razem z innymi artystami galicyjskimi tamtej epoki.
Karierę aktorską zakończyła po dwuletnim tournée w 1907 roku. Osiadła na stałe w USA. Po śmierci 8 kwietnia 1909 roku, ciało aktorki zostało przewiezione do Krakowa. Pogrzeb stał się też okazją do manifestacji patriotycznej.
***
Modrzejewska z pewnością wiodła burzliwe i pełne przygód życie. Nie ma wątpliwości, że była wielkiej klasy aktorką. Jednak pewne fakty do budzą wątpliwości. Niektóre ona lub jej biografowie na pewno podkoloryzowali. Nie ma jednak wątpliwości, że było to życie ciekawe i miało ogromny wpływ na całą kulturalną elitę tego czasu.