Była uwielbianą gwiazdą Hollywood. Jedno zdjęcie sprawiło, że nazwano ją zdrajczynią
Urodziła się w cieniu legendy kina i sama wspięła się na sam szczyt — Oscar, sława, status ikony Hollywood były na wyciągnięcie ręki. A potem wystarczyła jedna fotografia, by dla milionów Amerykanów z dnia na dzień stała się symbolem zdrady. Co naprawdę wydarzyło się wtedy i dlaczego ta scena do dziś rozpala emocje? Historia Jane Fondy to opowieść o buncie, konsekwencjach własnych wyborów i drodze, na której przebaczenie okazuje się najtrudniejszym finałem.
- Jane Fonda: dzieciństwo w cieniu ojca
- Jane Fonda: od aktorki do aktywistki
- Zdjęcie, które zrobiło z niej „Hanoi Jane”
- Patriotyzm Henry’ego Fondy kontra Jane
- Jane Fonda i film, który zmienił Wietnam
Jane Fonda: dzieciństwo w cieniu ojca
Jane Seymour Fonda urodziła się 21 grudnia 1937 roku w Nowym Jorku. Była córką Henry’ego Fondy – aktora, który w kolejnych latach wyrósł na jedną z największych postaci Hollywood i potrafił wykorzystywać kino, by mówić o sprawach, w które wierzył. Kiedy Jane i jej młodszy brat Peter byli jeszcze mali, ich ojciec stawał się na ekranie ucieleśnieniem amerykańskich wartości: wolności, równości i społecznej sprawiedliwości. W prywatnym życiu pozostawał jednak nieobecny emocjonalnie. Milczał, odgradzał się, jakby był fortecą, do której nikt nie miał dostępu.
Jane dorastała w cieniu sławnego nazwiska, ale też w cieniu rodzinnego dramatu. Jej matka, Frances, odebrała sobie życie w szpitalu psychiatrycznym w 1950 roku. Jane miała wtedy dwanaście lat i prawdę o tym, co się stało, poznała nie od ojca, lecz z tekstu w czasopiśmie, który podała jej koleżanka ze szkoły z internatem. Henry dopilnował, by w domu nie wracano do tematu Frances ani jednym słowem. Cisza stała się zasadą, a z czasem – domowym rytuałem. Jane uczyła się więc, że uczucia są kłopotem, który trzeba schować, zamiast przeżyć.
A jednak – być może właśnie przez tę ciszę – wybrała scenę. Kształciła się w legendarnym Actors Studio w Nowym Jorku, zadebiutowała na Broadwayu, a Hollywood szybko zaczęło przyglądać się jej z rosnącym zainteresowaniem. Nazwisko mogło otworzyć kilka drzwi, ale magnetyzmu i pewności na ekranie nikt jej nie odbierał. W 1969 roku, dzięki roli w dramacie „Czyż nie dobija się koni?”, dostała pierwszą nominację do Oscara. Dwa lata później wystąpiła w „Klute” – i tym razem Akademia Filmowa doceniła jej kreację nagrodą.
Jane Fonda: od aktorki do aktywistki
Schyłek lat 60. w USA to okres, w którym atmosfera gęstniała z dnia na dzień. Coraz więcej młodych Amerykanów trafiało do Wietnamu — i nie każdy wracał do domu. Na uczelniach wybuchały protesty, a kampusy kipiały gniewem. Jane Fonda, która z bliska obserwowała paryskie demonstracje w maju 1968 roku (mieszkała wtedy we Francji ze swoim pierwszym mężem, reżyserem Rogerem Vadimem), wróciła do Stanów już jako inna osoba. Krótkie włosy, ciemna fryzura, brak makijażu — dawna hollywoodzka blondynka zaczęła przeistaczać się w bezkompromisową aktywistkę.
Najpierw zaangażowała się we wsparcie Partii Czarnych Panter. Później maszerowała w obronie praw rdzennych Amerykanów. Wraz z aktorem Donaldem Sutherlandem (z którym, nawiasem mówiąc, miała romans na planie „Klute”) stworzyła objazdowy, antywojenny kabaret. Jeździli od miasta do miasta, próbując skłonić żołnierzy do zastanowienia się, po co właściwie trwa ta wojna i jaką cenę wszyscy za nią płacą. Jane pojawiała się na kampusach i wołała do tłumów: „Armia uczy tolerancji na przemoc!”. FBI zaczęło prowadzić jej dossier. Na polecenie Richarda Nixona była obserwowana.
Jej drugi mąż, radykalny aktywista polityczny Tom Hayden, jeszcze mocniej utwierdził ją w tych poglądach. Razem stali się jednym z najbardziej rozpoznawalnych duetów amerykańskiej kontrkultury. Kiedy w 1972 roku nadeszło zaproszenie do Hanoi, Jane Fonda nie wahała się ani przez moment.
Zdjęcie, które zrobiło z niej „Hanoi Jane”
8 lipca 1972 roku Jane Fonda przyleciała do Hanoi. Miała trzydzieści cztery lata, Oscara na koncie i jedną z najbardziej rozpoznawalnych twarzy na świecie. A do tego — odziedziczoną po ojcu skłonność, by iść pod prąd i walczyć o własne przekonania.
Wietnam Północny był wtedy oficjalnym wrogiem Stanów Zjednoczonych. Przez dwa tygodnie aktorka jeździła po kraju, zaglądała do szpitali i odwiedzała wsie, które — jak utrzymywały władze w Hanoi — miały zostać zbombardowane przez Amerykanów. Osiem razy wystąpiła w Radiu Hanoi, apelując do żołnierzy USA o opamiętanie: „To nie jest wasza wojna. Ci, którzy każą wam tu walczyć, są zbrodniarzami wojennymi”.
Nagrania puszczano potem przez głośniki w obozach jenieckich. Słyszeli je m.in. więzieni Amerykanie, w tym przyszły senator John McCain, przetrzymywany w Hoa Lo — miejscu, które jeńcy z goryczą ochrzcili mianem „Hanoi Hilton”.
Było jednak jedno zdjęcie, które przyćmiło całą resztę. Jane Fonda siedzi uśmiechnięta na stanowisku artylerii przeciwlotniczej, w hełmie, wśród północnowietnamskich żołnierzy. Fotografia w okamgnieniu obiegła świat. W autobiografii z 2005 roku pisała, że została w tę scenę wciągnięta i że gdy tylko dotarło do niej, jak może zostać odczytane to ujęcie, poczuła autentyczną grozę.
W Ameryce zawrzało. Część kongresmenów domagała się postawienia jej przed sądem za zdradę stanu. Weterani organizowali bojkoty jej filmów. Jeszcze wiele lat później na stronach internetowych środowisk weteranów dało się kupić naklejki z jej podobizną, przeznaczone do przyklejenia wewnątrz pisuaru. Przydomek „Hanoi Jane” przykleił się do niej na stałe. W 1988 roku w rozmowie z ABC mówiła o „pewnych żalach”. W 2005 roku przed kamerą CBS stwierdziła wprost, że zdjęcie na armacie było „zdradą”. Dla wielu to wciąż było za mało — i zdecydowanie za późno.
Patriotyzm Henry’ego Fondy kontra Jane
Henry Fonda wiele lat temu zgłosił się do marynarki z własnej woli, tłumacząc: „To mój kraj i chcę być tam, gdzie wszystko dzieje się naprawdę”. Właśnie tak pojmował patriotyzm. Dlatego aktywizm jego córki, ostre slogany i wyjazd do Hanoi były dla niego czymś nie do przyjęcia. Paradoksalnie łączyło ich więcej, niż się wydaje – dwoje demokratów i idealistów, mówiących o swoich przekonaniach bez ogródek. A mimo to nie potrafili znaleźć wspólnego języka.
Kiedy ktoś zagadywał go na ulicy i dopytywał, jak skontaktować się z Jane, Fonda ucinał krótko: „Pytajcie policji”. Podobno zdarzało mu się też mówić o niej „moja rzekoma córka”. Zapadała cisza, do której oboje byli już zresztą przyzwyczajeni – bo Henry Fonda milczał od zawsze, a Jane przez całe życie próbowała przebić się przez ten mur.
Jane Fonda i film, który zmienił Wietnam
Gdy Hollywood odwróciło się od niej, Jane Fonda postanowiła nie czekać na telefon. Wzięła sprawy w swoje ręce — dosłownie. Powołała własną wytwórnię, IPC Films (Indochina Peace Campaign), i zdecydowała, że film o Wietnamie zrobi po swojemu, bez kompromisów. Impuls dało jej spotkanie z Ronem Kovicem: sparaliżowanym weteranem i aktywistą antywojennym, którego poznała podczas jednego z wieców.
Scenariusz krążył po największych nazwiskach: trafił m.in. do Jacka Nicholsona, Ala Pacino i Sylvestra Stallone’a — każdy z nich odmówił roli sparaliżowanego żołnierza. Zgodził się Jon Voight, znajomy Fondy z czasów protestów, akurat na zakręcie własnej kariery. Reżyserię objął Hal Ashby — wyjątkowo czuły obserwator ludzi, dla którego Wietnam był nie tyle tematem politycznym, co prywatną katastrofą całej generacji.
„Powrót do domu” miał premierę 15 lutego 1978 roku. Historia skupia się na Sally Hyde, żonie kapitana Korpusu Piechoty Morskiej USA, która podczas nieobecności męża zaczyna pracować jako wolontariuszka w szpitalu dla weteranów i zakochuje się w sparaliżowanym Luke’u Martinie. To nie jest film, który próbuje szokować scenami walk. Zamiast krwi i frontu pokazuje coś trudniejszego do uchwycenia: niewidzialne rany, to, co człowiek przywozi w sobie z wojny — i jak ta cisza po powrocie potrafi zmienić wszystkich dookoła.
„Powrót do domu” przyniósł ponad 36 milionów dolarów przy budżecie zaledwie trzech milionów. Podczas 51. gali Oscarów film zdobył trzy statuetki: dla najlepszego aktora (Jon Voight), najlepszej aktorki (Jane Fonda) oraz za oryginalny scenariusz. Dla Fondy był to drugi Oscar w karierze — a sam tytuł filmu niósł dla niej znaczenie znacznie bardziej osobiste, niż mogło się wydawać widzom.
Henry Fonda obejrzał ten film. Podobno nie skomentował go ani słowem. Jednak w 1981 roku, kiedy zagrali razem w „Nad złotym stawem” (Jane wykupiła prawa do ekranizacji z myślą o ojcu, licząc, że wspólna praca pozwoli im wreszcie się do siebie zbliżyć), na planie podali sobie ręce i po raz pierwszy od lat naprawdę na siebie spojrzeli. Henry Fonda otrzymał za tę rolę Oscara, choć na ceremonii nie był już w stanie się pojawić — nagrodę odebrała w jego imieniu córka. Zmarł w 1982 roku.
Dla części osób Jane Fonda na zawsze zostanie „Hanoi Jane”. Dla wielu Amerykanów jest jednak — podobnie jak jej ojciec — uosobieniem amerykańskich, demokratycznych wartości. Od lat konsekwentnie staje po stronie równości, pokoju i sprawiedliwości, głośno punktuje rasizm, seksizm i bigoterię, zmuszając do rozmowy nawet tych, którzy woleliby temat przemilczeć. Wywołuje spory, dotyka bolesnych miejsc, ale trudno jej odmówić jednego: nigdy nie udawała, że nie ma nic do powiedzenia, kiedy mogła zabrać głos.
Źródła:
- https://www.ebsco.com/research-starters/political-science/jane-fondas-visit-north-vietnam-outrages-many-americans
- https://time.com/5116479/jane-fonda-hanoi-jane-nickname/