Byli potęgą, której obawiali się egipscy faraonowie. Potem ich imperium zniknęło z map
W 1834 roku, niespełna 150 kilometrów od Ankary, natrafiono na pozostałości ogromnego, zapomnianego miasta. Problem w tym, że nikt nie potrafił powiedzieć, kto je zbudował — odkrycie nie pasowało do żadnej znanej wówczas cywilizacji. Z każdym kolejnym znaleziskiem zagadka tylko się pogłębiała: spod ziemi zaczęły wyłaniać się mury, reliefy i rzeźby, a na nich tajemnicze znaki przypominające hieroglify. Gdy na początku XX wieku ruszyły systematyczne wykopaliska, okazało się, że to dopiero początek historii — bo każda odpowiedź natychmiast rodziła kolejne pytania. Przełom przyniosły dopiero tysiące glinianych tabliczek: ich odczytanie odsłoniło istnienie potężnego państwa Hetytów, które narodziło się w połowie XVII wieku p.n.e.
- Hattusa i początki państwa Hetytów
- Wojny Hetytów i bitwa pod Kadesz
- Hetyci: tabliczki, język i świątynie
Hattusa i początki państwa Hetytów
Stolica Hetytów – Hattusa – została założona przez Hatytów (Protohetytów). To właśnie od ich nazwy wywodzą się określenia język hetycki, Hetyci oraz państwo Hatti. Wciąż nie ma pewności, kiedy i z jakiego kierunku Hetyci dotarli do Azji Mniejszej. Część badaczy wskazuje na Bałkany, inni na szlak z północnego wschodu, prowadzący przez Kaukaz. Państwo hetyckie ukształtowało się w połowie XVII wieku p.n.e., a jego twórcą był pierwszy władca – król Hattusili I. Co ciekawe, Hetyci zachowali język hatycki (hattili) i wykorzystywali go w rytuałach religijnych, aby zwracać się do przejętych bóstw hatyckich w ich własnej mowie. Na co dzień sami mówili jednak po nesycku, językiem nasili, którego nazwa pochodziła od miasta Nesa (Kanesz).
Okres starohetycki to najwcześniejszy etap rozwoju państwa hetyckiego – trwał do okolic końca XVI wieku p.n.e. Na czele państwa stał król, wspierany przez radę starszych pankus, która potrafiła realnie wpływać na decyzje monarchy. To król wskazywał następcę, jednak z biegiem czasu ustrój coraz bardziej upodabniał się do rozwiązań znanych z innych państw Mezopotamii. Przełom przyniósł XVI wiek p.n.e., gdy król Telipinu zmienił dotychczasowe zasady dziedziczenia tronu, otwierając drogę do nowego, imperialnego etapu hetyckiej państwowości. Od tej pory tron przypadał najstarszemu synowi króla i Wielkiej Małżonki. Jeśli para królewska nie miała syna, władzę obejmowała córka, lecz tytuł króla nosił wtedy jej mąż. Najważniejsze urzędy powierzano bliższym i dalszym członkom dynastii, a hetycka arystokracja – tworzona przez krewnych monarchy i przedstawicieli wpływowych rodów – w dużym stopniu kształtowała politykę państwa.
Królowi podlegali zarządcy prowincji, a ich kompetencje precyzowały szczegółowe instrukcje. Do ich zadań należało obsadzanie urzędów, ściąganie podatków, zapewnianie wojskowej ochrony ludności oraz sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. W większych miastach rządzili burmistrzowie, natomiast w mniejszych ośrodkach władzę sprawowali ludzie kraju, ludzie miasta i starszyzna. Do armii powoływano ludzi broni, lecz z czasem dziedziczony tytuł wiązał się już głównie z obowiązkiem wnoszenia opłaty za dożywotnią dzierżawę ziemi królewskiej. Szczególne znaczenie mieli tzw. Panowie wież strażniczych, odpowiedzialni za wznoszenie murów obronnych, utrzymanie dróg oraz ochronę granic. Północno-wschodnie prowincje przygraniczne regularnie pustoszył wojowniczy lud Kasków, sąsiadujący z państwem hetyckim. Najazdy na ziemie prowincji ciągnęły się latami i nie udało się powstrzymać skali zniszczeń. Całkowicie zniszczona została stolica Tappika, a w jej ruinach odkryto archiwum. To właśnie listy zapisane pismem klinowym na glinianych tabliczkach pozwoliły badaczom odtworzyć dramatyczne dzieje miasta.
Codzienność mieszkańców państwa Hatti porządkował zbiór praw spisany na dwóch tabliczkach, obejmujących 200 paragrafów. Uwagę zwraca fakt, że hetyckie prawodawstwo wyróżniał rozbudowany system rekompensat: za popełnione przestępstwo należało zapłacić karę pieniężną, pokryć koszty leczenia lub wykonywać pracę na rzecz poszkodowanego do czasu jego powrotu do zdrowia. Karę śmierci stosowano wobec osób oskarżanych o czarną magię, zdrajców państwa oraz sprawców przestępstw seksualnych. Określone prawa przysługiwały także niewolnikom. Choć należeli do swoich panów i musieli okazywać im posłuszeństwo, niewolnik mógł poślubić wolną kobietę. Mógł też posiadać własny majątek, w tym ziemię. W razie rozwodu dobra dzielono między małżonków, a dzieci ze związku niewolnika z wolną kobietą trafiały pod opiekę rodzica stanu wolnego. Niewykluczone, że – podobnie jak w innych państwach starożytnego Wschodu – praktykowano również niewolę dłużną, trwającą do momentu spłacenia zobowiązań.
Wojny Hetytów i bitwa pod Kadesz
Do zadań króla należało przygotowywanie wypraw wojennych oraz składanie ofiar bóstwom. Za Pana kraju uchodził bóg wojny Wurunkatte, ukazywany z bronią – otaczany szczególną czcią, ponieważ Hetyci niemal bez przerwy toczyli wojny z sąsiadami. Za rządów Hattusilisa I i Mursilisa I, władców starszego państwa Hetytów z przełomu XVII i XVI wieku p.n.e., zorganizowano kampanie na północną Syrię. Około 1594 roku p.n.e. zdobyto Allepo i splądrowano Babilon. W epoce młodszego państwa Hetytów – aż do początku XII wieku p.n.e. – kraj Hatti wyrósł na potęgę: podporządkował sobie Syrię aż po Liban i zaczął bezpośrednio sąsiadować z państwem faraonów. Za panowania Echnatona, który osłabił egipską politykę zagraniczną, król Szuppiluliuma I (1380 – 1346 p.n.e.) podporządkował Cypr i północną Syrię, podburzał władców środkowej Syrii przeciw Egiptowi, a także pokonał państwo Mitanni. Wasalem Hatti stało się królestwo Amurru.
Sukcesy wypraw zapewniała sprawnie zorganizowana armia hetycka. Elitarne, stałe oddziały pozostawały w gotowości i ruszały do walki na każde wezwanie monarchy – naczelnego wodza. To sam król przeprowadzał przegląd wojska. Na wyprawy musieli przybywać również wasale państwa wraz ze swoimi kontyngentami. Żołnierze składali przysięgę, a jej przyjęcie potwierdzali okrzykiem: Niech tak będzie! Badania nad liczebnością wskazują, że w wyjątkowych okolicznościach – jak choćby starcie pod Kadesz – państwo hetyckie mogło wystawić około 30 tysięcy ludzi. Trzon sił tworzyły oddziały bojowych rydwanów, pełniące rolę podobną do współczesnych czołgów, oraz formacje piesze. Na dużą skalę wykorzystywano broń żelazną, podczas gdy sąsiedzi wciąż częściej walczyli słabszym brązem. Hetycka taktyka obejmowała wiele działań: nocne marsze, zasadzki i pozorowane uderzenia, oskrzydlanie przeciwnika oraz długie oblężenia miast.
Wejście Hetytów w egipską strefę wpływów doprowadziło do bitwy pod Kadesz za panowania faraona Ramzesa II. Do słynnego starcia doszło około 1280 roku p.n.e. Młody Ramzes II chciał odzyskać ziemie utracone w północnej Syrii. Kadesz – położone na skrzyżowaniu szlaków łączących Syrię z Palestyną – miało ogromne znaczenie strategiczne. Przeciw hetyckiemu władcy Muwattalisowi wystawiono 20 tysięcy żołnierzy. Ramzes II, zwiedziony doniesieniami szpiegów, że armia wroga znajduje się daleko, postanowił szybko i niemal samodzielnie opanować miasto. W rzeczywistości Hetyci przygotowali zasadzkę. Potężne siły uderzyły na wojska faraona. Z opresji uratowała go gwardia Ramzesa II, wykorzystując moment, gdy hetyccy żołnierze – pewni zwycięstwa – zajęli się zdobywaniem łupów. Następnego dnia doszło jeszcze do krótkiej potyczki, lecz całość nie przyniosła rozstrzygnięcia. Egipska propaganda ogłosiła jednak wielki triumf Ramzesa II – świetne zwycięstwo uwieczniono na reliefach przy wejściu do świątyni w Luksorze. Pokój między Egiptem a Hetytami zawarto w 1270 roku p.n.e. Treść układu wyryto na ścianach egipskich świątyń oraz spisano na glinianych tabliczkach odnalezionych w Hattusa. Poza deklaracją nieagresji oba państwa zawarły również sojusz obronny. Granicę wyznaczono na wysokości Damaszku, a południowa Syria pozostała w strefie wpływów Egiptu. Dodatkowym potwierdzeniem porozumienia stało się małżeństwo faraona z hetyckimi księżniczkami – córkami króla Hattusilisa III, który rozpoczął panowanie około 1275 roku. Hetyci zaczęli też dostarczać Egiptowi żelazo potrzebne do wyrobu broni.
Hetyci: tabliczki, język i świątynie
W 1887 roku w ręce egipskich handlarzy starożytności trafiły pierwsze gliniane tabliczki zapisane tajemniczym pismem klinowym. Szybko okazało się, że to znaleziska z XIV wieku p.n.e., wydobyte w El-Amarna, stanowiące część dyplomatycznej korespondencji między władcami Zachodniej Azji a faraonami. Królowie starożytnego świata zwracali się do siebie słowem bracia, podkreślając w ten sposób swoją rangę równą egipskim władcom. Listy wymieniali m.in. rządzący Babilonią, Mittani, Asyrią i Hatti. Większość tej międzynarodowej korespondencji spisywano po akadyjsku, jednak wśród tabliczek znalazły się też teksty w języku, którego nikt wcześniej nie potrafił rozpoznać. Przełom przyniosły wykopaliska rozpoczęte w 1906 roku w okolicach Bogazkoy, gdzie odsłonięto ruiny Hattusa – stolicy państwa hetyckiego. Niemiecki archeolog Hugo Winckler natrafił tam na ponad 10 tysięcy hetyckich tekstów, lecz ich sens udało się odczytać dopiero w 1815 roku. Dokonał tego czeski asyriolog Bedrich Hrozny. Pierwsze zdanie, które udało się zrozumieć w języku hetyckim, brzmiało: Będziecie jedli chleb i pili wodę. Dalsze badania wykazały, że hetycki to najstarszy znany, zapisany język indoeuropejski. Co więcej, to właśnie w hetyckich zapisach można tropić źródła części motywów, które później pojawiły się w mitologii greckiej.
Tabliczki zapisane pismem klinowym otworzyły też drogę do poznania hetyckiej religii. Hetytom bliski był świat wielu bóstw, a szczególne miejsce zajmował bóg burzy i jego małżonka – bogini słońca. Za płodność ziemi, właściwy rytm opadów i udane zbiory odpowiadał ich syn, Telipinus. Wykopaliska w Hattusa ujawniły liczne zespoły świątynne. W Dolnym Mieście znajdował się ogromny kompleks o wymiarach 160 m długości i 135 m szerokości, poświęcony najważniejszym bogom. Świątynię otaczały magazyny, gdzie przechowywano kosztowności należące do sanktuarium oraz gromadzono zapasy jedzenia. Do właściwej części prowadziła potężna kamienna brama, a za nią rozciągał się brukowany dziedziniec. Przedsionek najświętszej strefy, czyli tzw. hilammar, wspierał się na kilku filarach. Całość zdobiono bogato rzeźbami lwów – znakami potęgi i majestatu bóstwa. Najważniejsze pomieszczenie, uznawane za siedzibę boga, było starannie doświetlane. Wewnątrz znajdował się posąg bóstwa, tron oraz palenisko. Na dziedzińcu stał mniejszy budynek, najpewniej mieszczący ołtarz. O codzienną „obsługę” bóstw dbało wielu kapłanów, a przy świątyniach pracowali także kucharze, rzemieślnicy, śpiewacy i niższy personel. Najwyższą funkcję kapłańską pełnił król, a obrzędy mogli wykonywać wyłącznie mieszkańcy państwa hetyckiego.
Przykłady hetyckich zabytków:
- Ruiny stolicy Hattusa – religijnego i administracyjnego centrum hetyckiego państwa.
- Brama Lwów - u wejścia do Górnego Miasta w Hattusa. W dolnej części zbudowana jest z cyklopowego muru, natomiast w górnej – z cegieł mułowych. Wszystkie bramy miasta miały podwójne zamknięcia. Płaskorzeźby lwów, umieszczone po bokach bramy, pełniły rolę strażników i, w przekonaniu Hetytów, miały również moc ochronną o charakterze magicznym.
- W Yazilikaya, miejscu kultu na powietrzu, znajdują się, między innymi, przedstawienia boga burzy i bogini słońca - na północnej ścianie oraz relief, na którym widać procesję bóstw podziemnych.
- Alacahoyuk - Brama Sfinksów, strzegących wejścia do miasta oraz ruiny świątyni.
Źródła:
- E. i H. Klengel, Hetyci oraz ich sąsiedzi. Historia kultury Azji Mniejszej od Catalhuyuk po czasy Aleksandra Wielkiego, PIW, Warszawa 1974.
- Oni tworzyli historię. Od epoki starożytnej do schyłku średniowiecza, Larousse Polska, Wrocław 2002.
- Starożytne imperium Hetytów [w:] Mówią Wieki. Magazyn Historyczny, nr 09/2011.