Iran przed islamską rewolucją był oazą wolności dla kobiet. Ajatollahowie zmienili wszystko
Gdy dziś myślimy o Iranie, przed oczami stają nam obrazy kobiet w czadorach. Tymczasem zaledwie kilkadziesiąt lat temu ulice Teheranu tętniły życiem, które niewiele różniło się od tego w europejskich metropoliach. Lata 60. i 70. to okres niezwykłej swobody, która obejmowała nie tylko modę, ale także edukację, kulturę i życie towarzyskie. Oto zapomniany świat irańskich kobiet sprzed rewolucji 1979 roku.
- Irańskie magazyny mody: okno na Zachód
- Uliczny kolaż: od czadoru do minispódniczki
- Uniwersyteckie laboratoria i wolność edukacji
- Życie towarzyskie: od salonów fryzjerskich po rodzinne pikniki
- Zachodnie wpływy w konserwatywnym społeczeństwie
- Polityczny kontekst społecznej swobody
- Kres ery szacha
Irańskie magazyny mody: okno na Zachód
Przedrewolucyjne Iranki były świadomymi konsumentkami mody. Na półkach w kioskach królowały kolorowe magazyny takie jak "Zan e Rooz" (Dzisiejsza Kobieta), "Etela'at e Haftegi" (Tygodnik Informacyjny) czy "Sepid va Siyah" (Biały i Czarny). Ich okładki zdobiły uśmiechnięte modelki w najnowszych kreacjach z europejskich wybiegów.
W środku czytelniczki znajdowały nie tylko modowe inspiracje, ale także wykroje krawieckie z przetłumaczonych wydań niemieckiego magazynu Burda. Lokalni krawcy specjalizowali się w odtwarzaniu paryskich i rzymskich trendów na potrzeby irańskich klientek. Moda była ważnym elementem tożsamości miejskiej klasy średniej, a śledzenie nowości stanowiło rodzaj społecznego rytuału.
Uliczny kolaż: od czadoru do minispódniczki
Przed 1979 rokiem irańskie ulice były przestrzenią wizualnego pluralizmu. Na tych samych chodnikach można było spotkać kobiety w tradycyjnych czadorach obok nastolatek w odważnych minispódniczkach, dopasowanych dżinsach i koszulkach z krótkim rękawem. Ten styl często inspirowany był zachodnimi filmami, które na perskim dubbingu cieszyły się ogromną popularnością.
Co ciekawe, wiele rodzin prezentowało wewnętrzne zróżnicowanie. Nie było rzadkością widok matki w czadorze idącej obok córek w zachodnich strojach. Ta koegzystencja różnych kodów ubioru odbywała się bez państwowych regulacji - wybór zależał od osobistych przekonań, wychowania lub po prostu gustu.
Uniwersyteckie laboratoria i wolność edukacji
Przedrewolucyjne irańskie uczelnie były przestrzenią względnej równości. W latach 70. nikogo nie dziwił fakt zatrudniania młodych absolwentek prestiżowych kierunków studiów (np. po Uniwersytecie Teherańskim) w laboratoriach chemicznych czy na innych zarezerwowanych dziś dla mężczyzn stanowiskach analitycznych. Kobiety stanowiły znaczną część studiującej młodzieży, a edukacja wyższa była dla nich realną ścieżką rozwoju.
Sytuacja na uczelniach odzwierciedlała szersze przemiany społeczne. Podczas gdy w miastach edukacja kobiet była normą, na prowincji wciąż dominowały tradycyjne podejścia do ich roli. Jednak pod wpływem liberalnych prądów nawet tam stopniowo zmieniały się postawy i oczekiwania wobec matek, córek i żon.
Życie towarzyskie: od salonów fryzjerskich po rodzinne pikniki
Salony fryzjerskie w Teheranie lat 70. były miejscami spotkań i wymiany najnowszych plotek. W przeciwieństwie do dzisiejszych zasad, w tych przybytkach urody panowała swoboda - mężczyźni i kobiety mogli przebywać w tych samych przestrzeniach, a klientki nie musiały martwić się o okrycie głowy.
Z kolei piątkowe pikniki stanowiły nieodłączny element życia towarzyskiego klasy średniej. Rodziny i przyjaciele zasiadali razem na trawie, ciesząc się wolnym dniem od pracy. Te spotkania, często dokumentowane na kolorowych zdjęciach z albumów rodzinnych czy wycinków gazet, pokazują naturalność wspólnej przestrzeni dla obojga płci i atmosferę swobody, która charakteryzowała tamten okres.
Zachodnie wpływy w konserwatywnym społeczeństwie
Mimo widocznych zachodnich wpływów, irańskie społeczeństwo przed rewolucją nie było jednolite. Wiele rodzin, szczególnie pochodzących z tradycyjnych środowisk, podchodziło z rezerwą do szybkich zmian obyczajowych. Często stosowano praktyczne kompromisy - na przykład studentki z konserwatywnych domów nosiły czador tylko podczas drogi do i z uczelni.
Wewnętrzne napięcia pomiędzy nowoczesnością a tradycją były odczuwalne na każdym kroku. Restauracje i kawiarnie przyjmowały klientów w różnorodnych strojach, a kina wyświetlały zarówno hollywoodzkie produkcje, jak i rodzime filmy podejmujące tematykę społecznych przemian. Ta złożoność stanowiła prawdziwy obraz przedrewolucyjnego Iranu.
Polityczny kontekst społecznej swobody
Swobody obyczajowe lat 70. miały swoje źródło w polityce ostatniego szacha, Mohammada Rezy Pahlaviego. Jego program modernizacji kraju obejmował m.in. zniesienie obowiązku noszenia zasłony przez kobiety. Jednak te zmiany nie następowały organicznie, lecz były narzucane odgórnie, co budziło opór konserwatywnych środowisk.
Paradoksalnie, właśnie te wymuszone reformy przygotowały grunt pod rewolucję. Szybka westernizacja, połączona z narastającymi nierównościami ekonomicznymi, stworzyła mieszankę wybuchową. Kobiety, choć korzystały z nowych swobód, często czuły rozdarcie między oczekiwaniami rodziny a atrakcyjnością zachodniego stylu życia.
Kres ery szacha
Dziś, po ponad czterech dekadach od rewolucji, tamten okres wydaje się niemal nieprawdopodobny. Kolorowe zdjęcia z rodzinnych albumów, zachowane egzemplarze magazynów mody i wspomnienia starszego pokolenia są świadectwem czasu, gdy wybór stylu życia - np. stroju czy ścieżki edukacyjno-zawodowej - był osobistą decyzją, a nie politycznym nakazem.
Obraz przedrewolucyjnego Iranu kobiet jest ważnym przypomnieniem, że społeczeństwa nie rozwijają się linearnie. Historia pokazuje, że zdobycze społeczne mogą być kruche, a wolności, które wydają się oczywiste, mogą zostać szybko odebrane. Dlatego warto pamiętać o tej różnorodnej i złożonej epoce, która stanowi integralną część irańskiej tożsamości.
Źródła:
- Moazami M., The Politics of Style: Ideology, Fashion, and Popular Culture in Iran from 1965 to 1979, Oxford 2023.
- https://fis-iran.org/women-center/pre-revolution-milestones/
- https://iranhumanrights.org/2025/03/gender-apartheid-in-iran-is-crushing-womens-lives-and-futures/
- https://www.bbc.com/news/world-middle-east-47032829