Jak artyści i uczeni odkryli Zakopane. Tak narodziła się legenda Tatr przed erą masowej turystyki
Zakopane jest dziś jedną z najsłynniejszych miejscowości turystycznych, rozpoznawaną nie tylko w Polsce, ale na całym świecie. Nie wszyscy pamiętają jednak, że początki były skromne. Zakopane zostało „odkryte” w połowie XIX wieku przez polskich ludzi nauki i kultury. To oni stworzyli legendę, która fascynuje do dziś.
- Narodziny miejscowości turystycznej
- Ekologia, patriotyzm i początek legendy
- Cepry i górale w Zakopanem
- Rzeczpospolita Zakopiańska i prezydent Żeromski
- Modne wypady w góry i życie towarzyskie między wojnami
Narodziny miejscowości turystycznej
Zakopane należało do dóbr królewskich do 1772 roku. W wyniku pierwszego rozbioru teren Zakopanego znalazł się w granicach Cesarstwa Austriackiego. Na początku XIX wieku został jednak wystawiony na sprzedaż i kupiła je węgierska rodzina Homolacsów. Od tej pory ta część Tatr przechodziła z rąk do rąk i do lat 80-tych była tu prowadzona działalność przemysłowa. Szczególnie zaszkodził miejscowej przyrodzie masowy wyręb lasów. Jednak ostatni właściciel-przemysłowiec zbankrutował i ziemia znów została wystawiona na sprzedaż. (Ziejka F., 2009: s. 9-10)
Przemysłowy charakter Zakopanego i okolic zaczął ciążyć coraz większej ilości badaczy i miłośników Tatr. W 1873 powstało Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie (późniejsze Polskie Towarzystwo Tatrzańskie), którego głównym celem było badanie i ochrona miejscowej przyrody oraz propagowanie turystyki. W tym samym roku znany lekarz-społecznik z Warszawy – Tytus Chałubiński wybrał sobie Zakopane na letnią siedzibę. (Ziejka F.: s. 12) Uznał, że jest to doskonałe miejsce do leczenia i rekonwalescencji z gruźlicy. Zresztą nie miał na to żadnych dowodów. (Malczewski R.: s. 11) Udało mu się jednak doprowadzić do utworzenia na tym terenie uzdrowiska w 1886 roku. W wolnych chwilach propagował też wycieczki po górach, zaszczepiając miłość do Tatr i tutejszego folkloru w przybyszach z Warszawy i innych ośrodków.
Kilka lat później otworzyły się nowe możliwości dzięki nabyciu okolicznych ziem przez Władysława Zamoyskiego. Zadłużona ziemia została wystawiona przymusowo na sprzedaż w 1889 roku. O mały włos dostałaby się w ręce kolejnego właściciela papierni. Zakup został jednak unieważniony i całość kupił za częściowo pożyczone pieniądze Władysław Zamoyski. (Bątkiewicz E., 2014: s. 11) W kolejnych latach udało mu się załatwić m.in. doprowadzenie linii kolejowej z Chabówki. Od tej pory można mówić o prawdziwym rozwoju Zakopanego jako miejscowości turystycznej i ośrodka kulturalnego.
Ekologia, patriotyzm i początek legendy
Pierwsi miłośnicy Tatr i Zakopanego byli zainteresowani głównie tutejszą przyrodą. Wraz z rozwojem turystyki zaczęli jednak przyjeżdżać artyści, którzy dostrzegli w miejscowości u podnóża Tatr miejsce niezwykłe. Nie było tu podziałów ani granic. Zakopane zaczęło odgrywać nie tylko rolę uzdrowiska i miejsca odpoczynku, ale stało się miejscem spotkań Polaków z różnych zaborów. Było namiastką Polski dla ludzi pozbawionych wspólnej ojczyzny.
Ważnym aspektem budowanej tu patriotycznej utopii była kultura. Kultura – jak pisze Katarzyna Chrudzimska-Uhera (Chrudzimska-Uhera K.: s. 20) – odgrywała ważną rolę w formowaniu wspólnej tożsamości narodowej. Utopia, którą artyści, ludzie teatru i społecznicy tworzyli w Zakopanem, świetnie się do tego nadawała.
Zakopane i Tatry miały jeszcze jedną bardzo ważną zaletę – były „dziewiczym” terenem. Szukano tutaj ucieczki od szybko rozwijającego się przemysłu i coraz bardziej nowoczesnego świata. Było to zgodne z nastrojami epoki. W czasie kiedy Van Gogh szukał prostoty życia i inspiracji do obrazów w Arles, a jego przyjaciel Paul Gauguin zachwycał się mieszkańcami Polinezji, polscy artyści zakochali się w podhalańskich góralach i dzikiej przyrodzie Tatr.
Cepry i górale w Zakopanem
Popularność miejsca sprawiła, że coraz więcej ludzi spoza regionu osiedlało się w Zakopanem i okolicach. Do miejscowości (jeszcze nie miasta) przenieśli się m.in. Tytus Chałubiński, Stanisław Witkiewicz, Jan Eljasz-Radzikowski. Poza tym wielu znanych ludzi odwiedzało Zakopane w wolnych chwilach – szczególnie latem. Do takich sezonowych gości należeli Henryk Sienkiewicz, znana aktorka teatralna Helena Modrzejewska, Maria Skłodowska-Curie, Kazimierz Przerwa-Tetmajer czy Ignacy Jan Paderewski.
Wielu z nich pisało artykuły, przewodniki lub bardziej poetyckie książki o Tatrach, które dalej propagowały to miejsce. Powstały też pierwsze w historii fotografie Tatr i liczne obrazy ukazujące piękno przyrody oraz charakter i zwyczaje miejscowej ludności. Dzięki tej intensywnej propagandzie prawdziwy rozkwit, ale też utratę dawnego „dzikiego” charakteru Zakopane przeżyło po I wojnie światowej.
W tworzeniu legendy Tatr i Zakopanego ogromną rolę odegrali też miejscowi przewodnicy ze słynnym Sabałą (Janem Krzeptowskim) na czele. Dla ceprów przyjeżdżających do Zakopanego byli oni nie tylko przewodnikami po górskich szlakach, ale łącznikiem między codzienną kulturą górali a jej artystyczną i literacką interpretacją.
Rzeczpospolita Zakopiańska i prezydent Żeromski
Zanim zakończyła się I wojna światowa miejscowość pod Tatrami stała się czymś więcej niż uzdrowiskiem i miejscem spotkań Polaków. Utopia, którą budowano od kilkudziesięciu lat miała szansę stać się rzeczywistością.
W październiku 1918 roku, kiedy było jasne, że państwa Centralne przegrają wojnę, w różnych miejscach ziem polskich zaczęto podejmować inicjatywy niepodległościowe. Jednym z nich było Zakopane. Już 13 października zebrał się tutaj wiec, na którego przewodniczącego wybrano Stefana Żeromskiego, który w Zakopanem mieszkał przez okres wojny. Ogłoszono powstanie Organizacji Narodowej i wyznaczono zarząd z reprezentacją stron politycznych. Głównym założeniem było podporządkowanie się władzom Polski, jeżeli tylko takie się pojawią.
31 października polscy legioniści w Zakopanem zaczęli rozbrajać bez większego oporu austriackich żołnierzy. Dzień później powstała Rzeczpospolita Zakopiańska z Radą Narodową jako głównym organem. Przewodniczącym Rady, pełniącym obowiązki prezydenta został Żeromski.
Rzeczpospolita Zakopiańska istniała do 16 października 1918 roku kiedy została wcielona do powstałego państwa polskiego.
Modne wypady w góry i życie towarzyskie między wojnami
W dwudziestoleciu międzywojennym Zakopane przeżyło swój kulturalny rozkwit. Zjeżdżali się tutaj artyści, twórcy i osoby związane na różne sposoby z kulturą. Niektórzy mieszkali okresowo lub na stałe w willach wybudowanych przez siebie lub poprzednie pokolenie. Stanisław Ignacy Witkiewicz znany jako „Witkacy” przyjeżdżał do Zakopanego jeszcze jako dziecko. To jego ojciec zapoczątkował słynny styl zakopiański w ramach tworzenia miejscowej utopijnej kultury. W okresie dwudziestolecia Witkiewicz mieszkał tu na stałe i stał się jedną z najbardziej znanych postaci miejscowej bohemy artystycznej.
Malarze byli największą grupą artystów w Zakopanem. Zadomowiło się tutaj kilka rodzin z tradycjami malarskimi. Obok Witkiewiczów (ojca i syna) stałym mieszkańcem był Rafał Malczewski – syn Jacka Malczewskiego. Zamieszkała tu też jedna z najsłynniejszych malarek i ilustratorek polskiego dwudziestolecia międzywojennego - Zofia Stryjeńska. Ona i jej mąż należeli do szerszego grona architektów, malarzy i poetów zakochanych w Tatrach.
W latach 20-tych i 30-tych XX wieku miejscowość coraz bardziej przypominała europejskie uzdrowiska. W słynnych restauracjach i kawiarniach prowadzono dyskusje, grano w brydża, ale przede wszystkim balowano – nieraz do białego rana. Spotkania ludzi kultury nie kończyły się jednak na imprezowaniu. Malarze, poeci, architekci rywalizowali i inspirowali się nawzajem.
Ta sielanka została przerwana dopiero przez II wojnę światową i próbę wyodrębnienia tzw. goralenvolk. Większość górali nie była zainteresowana, mimo gróźb i represji, jednak ten epizod w historii Podhala zostawił ranę. Zakopane nadal jest słynnym celem turystycznym z bogatą historią i unikalną kulturą, ale nie udało się odtworzyć jego specyficznego klimatu z lat międzywojennych.
Źródła:
1. Franciszek Ziejka, Narodziny legendy Zakopanego, w: Małopolska: regiony, regionalizmy, małe ojczyzny, t. XI, Kraków 2009
2. Edyta Bątkiewicz, Zakopiańskie lasy Władysława Zamoyskiego, w: Studia i materiały ośrodka kultury leśnej, nr 13, 2014, s. 9-28
3. Katarzyna Chrudzimska-Uhera, Tradition found, community imagined. Modernist utopias and the myth od Zakopane,
4. Eljasz Radzikowski, Walery (1841-1905), Illustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic, Poznań 1870
5. Rafał Malczewski, Pępek świata : wspomnienia o Zakopanem, Warszawa 1999