Hak, tortury i mit bohatera. Mroczna historia prawdziwego Janosika
Historia Janosika to opowieść o człowieku, który żył zaledwie 25 lat, ale po śmierci stał się legendą trzech narodów. Kim naprawdę był ten zbójnik z Terchovej? Czy faktycznie zabierał bogatym, aby dawać biednym, czy może jego życie było zupełnie inne niż fabuła serialu z Markiem Perepeczką?
- Z Terchovej w świat
- Od żołnierza do harnasia
- Sąd, tortury i hak
- Zbójnik bohaterem
- Na dużym i małym ekranie
- Od faktów do legendy
- Bibliografia
Z Terchovej w świat
Juraj Jánošík przyszedł na świat w styczniu lub lutym 1688 roku w słowackiej wsi Terchová. To ważny szczegół, bo choć w Polsce często uważamy go za „swojego” górala, historyczne źródła jednoznacznie wskazują na jego słowackie pochodzenie. W kościele w pobliskim Varinie zachowała się nawet jego metryka chrztu z 16 maja 1688 roku, dokumentująca chrzest dziecka rodziców Martina i Anny Jánošíków. Miał trzech braci i młodszą siostrę – zwyczajną rodzinę, od której zaczęła się niezwyczajna historia.
Młody Juraj prawdopodobnie wcześnie zetknął się z politycznym wrzeniem swojej epoki. Historycy uważają, że mógł brać udział w powstaniu antyhabsburskim Franciszka Rakoczego, które wybuchło w 1703 roku. To doświadczenie mogło ukształtować jego buntowniczą naturę. Po powrocie do rodzinnej wsi próbował wieść zwyczajne życie, ale wkrótce wstąpił do armii austriackiej. To właśnie podczas służby wojskowej jego życie potoczyło się nieoczekiwanym torem.
Od żołnierza do harnasia
Służba w armii austriackiej zaprowadziła Jánošíka na zamek w Bytčy, gdzie pełnił wartę przy więzieniu dla groźnych przestępców. Tam poznał uwięzionego Tomáša Uhorčíka – harnasia zbójników karpackich. W październiku 1710 roku Jánošík pomógł Uhorčíkowi uciec, a już miesiąc później sam zdezerterował z wojska (lub został z niego wykupiony przez ojca) i dołączył do zbójeckiej bandy.
W 1711 roku, kiedy Uhorčík postanowił odejść z życia zbójnickiego i przybrał nową tożsamość jako Martin Mravec, przywództwo nad bandą objął właśnie Juraj Jánošík. Jego zbójnicka kariera trwała zaledwie około trzech lat, ale wystarczyła, aby zapisać się w historii. Działał głównie na pograniczu węgiersko-polskim, a jego ofiarami padali przede wszystkim kupcy, duchowni i zamożni podróżni. Co ciekawe, historyczne dokumenty nie potwierdzają romantycznej wizji Janosika rozdającego łupy biednym – według protokołów sądowych, grabił głównie dla siebie i swoich ludzi, czasem obdarowując dziewczęta z okolicznych wsi drobiazgami.
Sąd, tortury i hak
Zimą 1713 roku Jánošík został pojmany w domu swojego dawnego towarzysza, Uhorčíka. Osadzono go w kasztelu Vranovo koło Liptowskiego Mikułasza, gdzie 16 i 17 marca odbył się proces. Zachowane protokoły sądowe pozwalają nam dziś szczegółowo odtworzyć te dramatyczne wydarzenia. Głównym zarzutem było zabójstwo plebana z Demanicy, do którego Jánošík się nie przyznał, wskazując jako sprawcę jednego ze swoich kompanów.
Przesłuchanie było brutalne. Jánošíka poddano torturom: przypalano mu skórę, wbijano rozżarzone igły pod paznokcie, miażdżono kończyny. Mimo to nie wydał swoich towarzyszy. Sąd w składzie: przewodniczący Władysław Okolicsany, oskarżyciel Aleksander Čemnický i obrońca Baltazar Palugay skazał go na karę śmierci przez powieszenie na haku za lewe żebro. Egzekucję wykonano publicznie 17 lub 18 marca 1713 roku na rynku w Liptowskim Mikułaszu. Miał zaledwie 25 lat.
Zbójnik bohaterem
Choć historyczny Jánošík nie był „szlachetnym zbójnikiem” z legend, już w drugiej połowie XVIII wieku zaczął przekształcać się w symbol walki z niesprawiedliwością. Na Słowacji, w Polsce i Czechach powstały liczne podania ludowe, według których zabierał bogatym i dawał biednym. Co ciekawe, każde z tych narodów stworzyło nieco inną wersję tej postaci.
Na Słowacji Jánošík jest postacią ambiwalentną – z jednej strony bohaterem narodowym, z drugiej zwykłym bandytą. W Polsce, szczególnie na Podhalu, utrwalił się wyłącznie pozytywny wizerunek Janosika jako polskiego górala walczącego z austriackim zaborcą. Tezę tę upowszechnił m.in. Kazimierz Przerwa-Tetmajer w swojej epopei Legenda Tatr. Ten rozdźwięk między historyczną prawdą a legendą trwa do dziś i stanowi fascynujący przykład tego, jak zbiorowa wyobraźnia kształtuje bohaterów narodowych.
Na dużym i małym ekranie
Postać Jánošíka od dawna inspirowała twórców filmowych. Pierwszą ekranizację nakręcili już w 1921 roku Słowacy – był to niemy film „Janosik” w reżyserii Jaroslava Siakela. Do dziś zachowała się tylko ta jedna przedwojenna słowacka produkcja pełnometrażowa, co sprawiło, że trafiła nawet na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Prawdziwą popularność w Polsce Janosik zdobył dopiero w latach 70. XX wieku dzięki serialowi i filmowi Jerzego Passendorfera z Markiem Perepeczką w roli głównej. Produkcja ta jednak tylko luźno nawiązywała do historycznego Jánošíka – akcję przeniesiono w czasy XIX wieku, a Janosik stał się Polakiem walczącym z austriackim uciskiem. Mimo historycznych nieścisłości serial zdobył ogromną popularność i do dziś jest uważany za kultowy.
W 2009 roku Agnieszka Holland i Katarzyna Adamik podjęły próbę pokazania bardziej historycznego wizerunku zbójnika w filmie „Janosik. Prawdziwa historia”. Produkcja spotkała się z cieplejszym przyjęciem na Słowacji, niż w Polsce, gdzie widzowie wciąż bardziej przywiązani byli do wersji Passendorfera.
Od faktów do legendy
Mimo upływu ponad 300 lat od śmierci Juraja Jánošíka jego legenda wciąż żyje. W rodzinnej Terchovej organizowane są „Janosikowe Dni”, podczas których można skosztować dań nawiązujących do zbójnickich tradycji. Jego postać pojawiała się na słowackich banknotach i monetach, a w całym regionie karpackim znajdziemy miejsca nazwane jego imieniem – jak choćby Jánošíkova skala.
Janosik stał się symbolem uniwersalnych wartości: buntu przeciw niesprawiedliwości, solidarności z pokrzywdzonymi i marzenia o lepszym świecie. I choć historyczny Juraj Jánošík różnił się od legendarnego Janosika, to właśnie ta legendarna postać – powstała ze zderzenia faktów, marzeń i potrzeb społecznych – na trwałe zapisała się w kulturze Słowacji, Polski i Czech.
Bibliografia
- Sroka S.A., Janosik. Prawdziwa historia karpackiego zbójnika, Kraków 2004.
- https://culture.pl/pl/dzielo/janosik-prawdziwa-historia-rez-agnieszka-holland
- https://dzieje.pl/artykuly-historyczne/50-lat-janosika-goralskie-dzieci-ogladajac-go-plakaly-bo-nic-nie-rozumialy
- https://dzieje.pl/rozmaitosci-historyczne/bogatym-zabieral-dawac-biednym-310-lat-temu-stracono-legendarnego-janosika