20 tysięcy godzin pracy nad jedną książką. Powstało monumentalne dzieło

Opublikowano: 22.04.2026Autor: Herbert GnaśDrukujUdostępnij

Z jednej strony życie Jamesa Joyce’a potrafi wciągnąć jak najlepsza powieść, z drugiej — w Polsce wciąż trudno o naprawdę bogate źródła, które odsłoniłyby je w pełni. To historia człowieka, który jak Dante Alighieri opuścił ojczyznę na zawsze, choć w jego przypadku nie stało za tym wygnanie ani przymus — tylko decyzja, której konsekwencje okazały się zaskakujące. Joyce kojarzony jest najczęściej z głośnym, budzącym spory „Ulissesem”, ale to jedynie fragment znacznie większej układanki. Tworzył także powieści, poezję i krótkie formy prozatorskie, a jego książki zaczęły żyć własnym życiem daleko poza Irlandią, inspirując pisarzy w wielu krajach. Co tak naprawdę pchnęło go do wyjazdu — i jak ten wybór ukształtował wszystko, co napisał później?

1. Życie Jamesa Joyce’a: od Dublina po emigrację
2. Joyce prywatnie: rodzina, pieniądze, pasje
3. Choroby, operacje i śmierć Joyce’a
4. Wczesne dzieła Jamesa Joyce’a i wpływy
5. Jak powstawał „Ulisses” Jamesa Joyce’a

Życie Jamesa Joyce’a: od Dublina po emigrację

W polskich publikacjach wciąż nie ma zbyt wielu opracowań poświęconych biografii Jamesa Joyce’a. James Augustine Joyce, urodzony 2 lutego 1882 roku, był Irlandczykiem. Jego ojcem był John Stanislaus Joyce (drugie imię najpewniej nawiązywało do postaci św. Stanisława Kostki), a matką Mary Jane Murray. W dzieciństwie i wczesnej młodości kształcił się w szkołach jezuickich: Clongowes Wood College, a następnie Belvedere College.

Jeszcze w latach szkolnych zdobywał wyróżnienia za bardzo dobre wyniki w nauce, a także za esej o Odyseuszu — motyw ten miał po latach wybrzmieć w jego najsłynniejszym dziele o dobrze znanym tytule. W 1898 roku rozpoczął studia języków obcych na Royal University w Dublinie, uczelni znanej dziś jako University College. W 1902 roku zapisał się również na medycynę; próbował potem kontynuować ten kierunek w Paryżu, lecz ostatecznie zrezygnował. Według jednego ze źródeł przeszkodą okazały się finanse.

Największą część dorosłego życia spędził jednak poza Irlandią. Wyjechał w 1904 roku razem z poznaną wcześniej Norą Barnacle, swoją przyszłą żoną. Formalnie pobrali się dopiero 4 lipca 1931 roku w Londynie. W 1904 roku na krótko zatrzymali się w Zurychu, a później przenieśli do miejscowości Pola. Tam, podobnie jak w Trieście, Joyce pracował jako nauczyciel języka angielskiego w Berlitz School. Na pewien czas spróbował też pracy w bankowości w Rzymie, ale nie była to droga, na której odniósł sukces. Później dorabiał również, udzielając lekcji gry na fortepianie.

Joyce prywatnie: rodzina, pieniądze, pasje

W październiku 1909 roku James Joyce na krótko wrócił do Dublina. To właśnie tam uruchomił pierwsze w mieście kino stacjonarne — przedsięwzięcie przyszłego wielkiego pisarza nie przetrwało jednak długo: placówkę zamknięto w kwietniu 1910 roku. W sumie przez 11 lat mieszkał w Trieście. W tym okresie, 27 lipca 1905 roku, urodził się jego syn George (Giorgio), a 26 lipca 1907 roku na świat przyszła córka, Lucia.

Joyce był poliglotą, a przy tym miał talent aktorski oraz wyczucie muzyczne i mocny głos. Podobno kupił fortepian na raty, z których spłatą później miał kłopot. Nie należał do osób szczególnie zdyscyplinowanych — bywało, że brakowało mu konsekwencji i samokontroli. Zdarzało się, że przez jego decyzje rodzina wpadała w tarapaty finansowe, a z opresji wyciągał go młodszy brat Stanislaus. Bywały nawet momenty, gdy w domu Joyce’a pojawiał się komornik.

Sam James Joyce potrafił mówić o sobie bezlitośnie: określał się jako człowiek małowartościowy, ze skłonnością do alkoholizmu. Rzeczywiście często zaglądał do pubów, gdzie chętnie dawał popis swoich umiejętności wokalnych. Co ciekawe, pobierał profesjonalne lekcje śpiewu, a jego nauczyciel Francesco Ricardo Sinico twierdził, że Joyce ma w tym kierunku duży potencjał. Jednocześnie zaznaczał, że dopracowanie głosu wymagałoby co najmniej dwóch lat pracy. Ponieważ Joyce nie miał na to pieniędzy, ostatecznie zrezygnował z dalszych zajęć.

W 1915 roku James Joyce wraz z rodziną przeniósł się do neutralnego Zurychu. Jego brat nie miał tyle szczęścia — do końca wojny był przetrzymywany w austriackim areszcie. W tym czasie Joyce otrzymywał wsparcie z Royal Literary Fund. Później mieszkał także w Paryżu, jednak z tego miasta wyjechał najprawdopodobniej w obawie przed wojenną zawieruchą, wracając do neutralnej Szwajcarii.

Choroby, operacje i śmierć Joyce’a

Przez znaczną część życia James Joyce borykał się z poważnymi problemami ze wzrokiem, które ostatecznie doprowadziły go do serii zabiegów chirurgicznych. Kłopoty zaczęły się mniej więcej w okresie narodzin jego córki. W tym samym czasie Joyce spędził też pewien czas w szpitalu z powodu gorączki reumatoidalnej. Pierwszą operację oka przeszedł w 1917 roku. U schyłku życia widział już niemal wcale.

W styczniu 1941 roku James Joyce nagle zaczął odczuwać bardzo silny ból brzucha. Nawet podanie morfiny nie przyniosło ulgi. Po przewiezieniu do szpitala i wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego lekarze rozpoznali perforację wrzodu dwunastnicy. Konieczna była natychmiastowa operacja, która początkowo wyglądała na udaną, bo Joyce zaczął odzyskiwać siły. Wkrótce jednak jego stan ponownie się pogorszył i potrzebna okazała się transfuzja krwi. Kilka razy zapadał w śpiączkę, po czym na krótko odzyskiwał przytomność. Zmarł 13 stycznia 1941 roku.

Wczesne dzieła Jamesa Joyce’a i wpływy

Słynny irlandzki pisarz nie od razu zaczął tworzyć dzieła na miarę Ulissesa. W 1907 roku ukazał się jego tomik poetycki zatytułowany Muzyka kameralna. Siedem lat później do czytelników trafił zbiór szkiców nowelistycznych, opublikowany pod tytułem Dublińczycy. Joyce napisał także powieść o wyraźnie autobiograficznym rysie, Portret artysty z czasów młodości, wydaną w 1916 roku.

W 1918 roku opublikowano natomiast jego dramat Wygnańcy. Już po Ulissesie, w 1939 roku, światło dzienne ujrzała powieść Joyce’a Nocne czuwanie Finnegana, określana jako „skomplikowany poemat narracyjny, próbujący konstruować groteskową syntezę dziejów ludzkości” (Wygnańcy, s. 3). Co ciekawe, Joyce zaczął pracę nad tą książką znacznie wcześniej — już w 1923 roku — i początkowo funkcjonowała ona pod tytułem Work in Progress.

James Joyce pozostawał pod silnym wpływem eksperymentatorów z innych krajów, a niekiedy sam stawał w ich obronie. Wstawił się m.in. za aresztowanym w 1938 roku przez hitlerowców austriackim pisarzem Hermannem Brochem. Po części dzięki interwencji Joyce’a Broch odzyskał wolność i mógł wyjechać do USA. Wcześniej na Joyce’a oddziaływał francuski autor Edouard Dujardin, który w swoich tekstach podejmował pierwsze próby wykorzystania monologu wewnętrznego. Joyce interesował się też twórczością norweskiego dramaturga Henryka Ibsena. Z kolei w późniejszych latach do Joyce’a nawiązywali m.in. amerykański pisarz James Thomas Farrell, Irlandczyk Flann O’Brien oraz Szwed Olof Lagercrantz.

Jak powstawał „Ulisses” Jamesa Joyce’a

Najgłośniejsze dzieło Joyce’a – wspomniany już Ulisses – po raz pierwszy ukazało się drukiem w 1922 roku. Sam autor rozpoczął pracę nad tą eksperymentalną powieścią dużo wcześniej, bo w 1914, i niemal każdego dnia konsekwentnie ją dopracowywał. Ostatnie poprawki zamknął w październiku 1921 roku, po latach wysiłku przerywanego „ośmioma chorobami, dziewiętnastoma zmianami adresu, od Austrii, przez Szwajcarię i Włochy, aż po Francję” (Ellmann, s. 12) – łącznie miało to pochłonąć prawie 20 000 godzin.

Fabuła rozgrywa się w Dublinie jednego dnia – 16 czerwca 1904 roku – a w centrum wydarzeń stoi agent reklamowy Leopold Bloom. Całość została podzielona na 18 epizodów, a kolejne partie tekstu na różne sposoby dialogują z antyczną Odyseją Homera. Jak zaznaczono we wstępie do jednej z publikacji, „Joyce posługuje się na wielką skalę monologiem wewnętrznym. Zycie ludzkie objaśnia jako skomplikowaną grę instynktów, zwłaszcza erotycznych. Pisze jaskrawym, dosadnym językiem. Gromadzi i zgęszcza drastyczne sytuacje” (Wygnańcy, s. 3).

Jeszcze precyzyjniej ujęto to w Słowniku: „Akcja powieści rozgrywa się w ciągu jednego dnia, a przeżycia dwóch głównych bohaterów przedstawione są w formie monologu wewnętrznego. Joyce odszedł od klasycznego typu powieści, z jej realistyczną, chronologiczną narracją, a zastosował tzw. strumień świadomości, zrelatywizował pojęcie czasu i przestrzeni, zerwał z tradycyjnym ujęciem sylwetki bohatera powieściowego i ukazał go w bogactwie różnych wcieleń” (Słownik, s. 190). Tworząc Ulissesa, Joyce chętnie sięgał po zapożyczenia z obcych języków, a także wymyślał własne neologizmy. Co znamienne, Ulisses nie zdobył uznania od razu – w krajach anglosaskich bywał nawet zakazywany. Dla wielu był książką nieprzyzwoitą, a wręcz niemoralną, a w USA dopiero wyrok sądu otworzył drogę do legalnego druku.

Źródła:

1. R. Ellmann, James Joyce, Kraków 1984 [cyt. za:] M. Currey, Codzienne rytuały. Jak pracują wielkie umysły, Wydawnictwo WAB, Warszawa 2015.
2. J. Joyce, Wygnańcy, program przedstawienia Państwowego Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie, 1975.
3. James Joyce: A Biography, https://writersinspire.org/printpdf/3474, dostęp: 06.08.2021.
4. Pisarze świata. Słownik encyklopedyczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
5. R. Ellmann, James Joyce. New and Revised Edition, Oxford University Press, 1982.