Przez 8 lat pisał książkę o jednym dniu. Gdy ją wydał, w niektórych krajach uznano ją za niemoralną

Biografia Jamesa Joyce’a wciąga jak rasowy thriller, a jednak w Polsce wciąż brakuje naprawdę pełnych opowieści, które odsłoniłyby ją bez skrótów i uproszczeń. To dzieje człowieka, który — niczym Dante — opuścił ojczyznę na zawsze. Tyle że u Joyce’a nie było wygnania ani nakazu: była decyzja podjęta z własnej woli, a jej skutki okazały się dużo bardziej nieoczywiste, niż można by przypuszczać. Najczęściej sprowadza się go do kontrowersyjnego „Ulissesa”, ale to tylko wierzchołek historii, która zaczyna się znacznie wcześniej i prowadzi znacznie dalej. Joyce pisał nie tylko powieści, lecz także poezję i krótką prozę, a jego książki zaczęły żyć własnym życiem daleko poza Irlandią, wpływając na literaturę w wielu miejscach świata. Co więc naprawdę skłoniło go do wyjazdu — i dlaczego ten jeden krok tak mocno odcisnął się na wszystkim, co stworzył później?
- Młodość Jamesa Joyce’a: szkoły i emigracja
- Życie Jamesa Joyce’a: miasta i zwroty
- Ostatnie lata Jamesa Joyce’a: choroba i śmierć
- Wczesne dzieła i inspiracje Joyce’a
- Ulisses Joyce’a: jeden dzień w Dublinie
Młodość Jamesa Joyce’a: szkoły i emigracja
W polskojęzycznych publikacjach nadal trudno znaleźć wiele obszernych opracowań dotyczących życia Jamesa Joyce’a. James Augustine Joyce przyszedł na świat 2 lutego 1882 roku i był Irlandczykiem. Jego ojcem był John Stanislaus Joyce (drugie imię najprawdopodobniej stanowiło nawiązanie do św. Stanisława Kostki), a matką Mary Jane Murray. Dzieciństwo oraz wczesne lata młodości spędził w szkołach prowadzonych przez jezuitów: najpierw w Clongowes Wood College, a później w Belvedere College.
Już w czasie nauki szkolnej zdobywał nagrody za świetne wyniki, a także za esej o Odyseuszu — wątek, który po latach wyraźnie powrócił w jego najbardziej znanej książce o tytule rozpoznawalnym na całym świecie. W 1898 roku rozpoczął studia języków obcych na Royal University w Dublinie, instytucji funkcjonującej dziś jako University College. W 1902 roku dopisał do tego także medycynę; próbował później kontynuować ją w Paryżu, jednak ostatecznie porzucił ten plan. Jedno ze źródeł sugeruje, że zadecydowały o tym kwestie finansowe.
Najwięcej lat dorosłego życia spędził jednak poza granicami Irlandii. W 1904 roku wyjechał wraz z Norą Barnacle, poznaną wcześniej i późniejszą żoną. Ślub wzięli dopiero 4 lipca 1931 roku w Londynie. W 1904 roku na krótko zatrzymali się w Zurychu, a następnie przenieśli do miejscowości Pola. Tam — podobnie jak później w Trieście — Joyce uczył angielskiego w Berlitz School. Przez pewien czas próbował również swoich sił w bankowości w Rzymie, ale nie był to kierunek, w którym zdołał się odnaleźć. Zdarzało mu się też dorabiać, prowadząc lekcje gry na fortepianie.
Życie Jamesa Joyce’a: miasta i zwroty
W październiku 1909 roku James Joyce na chwilę pojawił się znów w Dublinie. To właśnie wtedy spróbował sił jako przedsiębiorca i otworzył pierwsze w mieście stałe kino — pomysł przyszłego giganta literatury okazał się jednak krótkotrwały: lokal zakończył działalność w kwietniu 1910 roku. Łącznie Joyce spędził w Trieście 11 lat. W tym czasie, 27 lipca 1905 roku, przyszedł na świat jego syn George (Giorgio), a 26 lipca 1907 roku urodziła się córka Lucia.
Joyce był poliglotą, a przy tym miał dryg aktorski, świetne ucho do muzyki i mocny, wyrazisty głos. Krąży opowieść, że kupił fortepian na raty, z których spłatą później nie mógł sobie poradzić. Nie uchodził za człowieka szczególnie zdyscyplinowanego — często brakowało mu konsekwencji i samokontroli. Zdarzało się, że jego wybory wpędzały rodzinę w kłopoty finansowe, a z tarapatów ratował go młodszy brat Stanislaus. Bywały nawet chwile, gdy w domu Joyce’a zjawiał się komornik.
Sam James Joyce potrafił oceniać siebie wyjątkowo surowo: nazywał się człowiekiem małowartościowym i przyznawał do skłonności do alkoholu. Faktycznie często bywał w pubach, gdzie chętnie prezentował swoje możliwości wokalne. Co ciekawe, brał profesjonalne lekcje śpiewu, a jego nauczyciel Francesco Ricardo Sinico uważał, że Joyce ma w tym kierunku spory potencjał. Zastrzegał jednak, że dopracowanie głosu wymagałoby co najmniej dwóch lat regularnej pracy. Ponieważ Joyce nie mógł sobie na to pozwolić finansowo, ostatecznie przerwał naukę.
W 1915 roku James Joyce razem z rodziną przeniósł się do neutralnego Zurychu. Jego brat nie miał tyle szczęścia — aż do końca wojny pozostawał w austriackim areszcie. W tym okresie Joyce korzystał ze wsparcia Royal Literary Fund. Później mieszkał także w Paryżu, jednak z miasta wyjechał najpewniej w obawie przed wojenną zawieruchą, wracając do neutralnej Szwajcarii.
| Lata i miejsca pobytu Jamesa Joyce’a w ciągu jego życia | |
|---|---|
| Dublin | 1882-1904 |
| Pola/Rzym/Triest | 1904-1915 |
| Zurich | 1915-1920 |
| Paryż | 1920-1939 |
| Zurich | 1939-1941 |
Ostatnie lata Jamesa Joyce’a: choroba i śmierć
Przez sporą część życia James Joyce zmagał się z ciężkimi problemami ze wzrokiem, które z czasem doprowadziły go do całej serii operacji. Pierwsze niepokojące objawy pojawiły się mniej więcej w okresie narodzin jego córki. W podobnym czasie trafił też do szpitala z powodu gorączki reumatoidalnej. Pierwszy zabieg okulistyczny przeszedł w 1917 roku, a pod koniec życia jego widzenie było już znikome.
W styczniu 1941 roku James Joyce nagle poczuł gwałtowny, przeszywający ból brzucha. Nawet morfina nie przyniosła oczekiwanej ulgi. Po przewiezieniu do szpitala i wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego lekarze stwierdzili perforację wrzodu dwunastnicy. Konieczna była natychmiastowa operacja — początkowo wydawało się, że zakończyła się powodzeniem, bo Joyce zaczął wracać do sił. Wkrótce jednak nastąpiło kolejne załamanie i potrzebna okazała się transfuzja krwi. Kilkukrotnie zapadał w śpiączkę, po czym na krótko odzyskiwał świadomość. Zmarł 13 stycznia 1941 roku.
Wczesne dzieła i inspiracje Joyce’a
Słynny irlandzki pisarz nie od razu wkroczył na poziom, z którym dziś kojarzy się Ulissesa. Już w 1907 roku wydał tom poezji Muzyka kameralna. Siedem lat później czytelnicy dostali zbiór opowiadań opublikowany jako Dublińczycy. Joyce stworzył też powieść o mocno autobiograficznym zabarwieniu — Portret artysty z czasów młodości, która ukazała się w 1916 roku.
W 1918 roku pojawił się natomiast jego dramat Wygnańcy. A już po Ulissesie, w 1939 roku, opublikowano powieść Joyce’a Nocne czuwanie Finnegana, opisywaną jako „skomplikowany poemat narracyjny, próbujący konstruować groteskową syntezę dziejów ludzkości” (Wygnańcy, s. 3). Co warte odnotowania, prace nad tą książką rozpoczął dużo wcześniej — bo już w 1923 roku — i początkowo krążyła ona pod roboczym tytułem Work in Progress.
James Joyce silnie czerpał z dokonań literackich eksperymentatorów z innych krajów, a czasem otwarcie stawał po ich stronie. W 1938 roku włączył się m.in. w sprawę austriackiego pisarza Hermanna Brocha, aresztowanego przez hitlerowców. Po części dzięki interwencji Joyce’a Broch odzyskał wolność i zdołał wyjechać do USA. Wcześniej na Joyce’a wpływał francuski autor Edouard Dujardin, który w swoich tekstach podejmował pionierskie próby wykorzystania monologu wewnętrznego. Joyce z zainteresowaniem śledził też twórczość norweskiego dramaturga Henryka Ibsena. Z kolei w późniejszych latach do Joyce’a odwoływali się m.in. amerykański pisarz James Thomas Farrell, Irlandczyk Flann O’Brien oraz Szwed Olof Lagercrantz.
Ulisses Joyce’a: jeden dzień w Dublinie
Najbardziej znana książka Joyce’a – wspomniany już Ulisses – po raz pierwszy trafiła do druku w 1922 roku. Nad tą eksperymentalną powieścią autor zaczął jednak pracować znacznie wcześniej: już w 1914, a potem niemal codziennie cierpliwie ją szlifował. Ostatnie korekty domknął w październiku 1921 roku, po długich latach wysiłku przerywanego „ośmioma chorobami, dziewiętnastoma zmianami adresu, od Austrii, przez Szwajcarię i Włochy, aż po Francję” (Ellmann, s. 12) – łącznie miało to zająć niemal 20 000 godzin.
Akcja toczy się w Dublinie w ciągu jednego dnia – 16 czerwca 1904 roku – a w samym środku zdarzeń znajduje się agent reklamowy Leopold Bloom. Powieść składa się z 18 epizodów, a kolejne fragmenty na rozmaite sposoby prowadzą dialog z antyczną Odyseją Homera. Jak podkreślono we wstępie do jednej z publikacji, „Joyce posługuje się na wielką skalę monologiem wewnętrznym. Zycie ludzkie objaśnia jako skomplikowaną grę instynktów, zwłaszcza erotycznych. Pisze jaskrawym, dosadnym językiem. Gromadzi i zgęszcza drastyczne sytuacje” (Wygnańcy, s. 3).
Jeszcze trafniej opisano to w Słowniku: „Akcja powieści rozgrywa się w ciągu jednego dnia, a przeżycia dwóch głównych bohaterów przedstawione są w formie monologu wewnętrznego. Joyce odszedł od klasycznego typu powieści, z jej realistyczną, chronologiczną narracją, a zastosował tzw. strumień świadomości, zrelatywizował pojęcie czasu i przestrzeni, zerwał z tradycyjnym ujęciem sylwetki bohatera powieściowego i ukazał go w bogactwie różnych wcieleń” (Słownik, s. 190). Pisząc Ulissesa, Joyce chętnie wplatał zapożyczenia z obcych języków, a obok nich tworzył własne neologizmy. Co znamienne, Ulisses nie został doceniony od razu – w krajach anglosaskich bywał nawet objęty zakazami. Dla wielu uchodził za lekturę nieprzyzwoitą, a nawet niemoralną, a w USA dopiero wyrok sądu otworzył mu drogę do legalnego druku.
Źródła:
- R. Ellmann, James Joyce, Kraków 1984 [cyt. za:] M. Currey, Codzienne rytuały. Jak pracują wielkie umysły, Wydawnictwo WAB, Warszawa 2015.
- J. Joyce, Wygnańcy, program spektaklu Państwowego Teatru im. Wandy Siemaszkowej w Rzeszowie, 1975.
- James Joyce: A Biography, https://writersinspire.org/printpdf/3474, dostęp: 06.08.2021.
- Pisarze świata. Słownik encyklopedyczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
- R. Ellmann, James Joyce. New and Revised Edition, Oxford University Press, 1982.