Pojmał cesarza i rzucił wyzwanie królowi. Historia Zamoyskiego zaskakuje
Jan Zamoyski – kanclerz i hetman – to nazwisko, które brzmi znajomo niemal każdemu. Tyle że gdyby dziś zapytać o jego dokonania, większość odpowiedzi zatrzymałaby się na dwóch hasłach: „wielki polityk” i „założyciel Zamościa”. A to zaledwie wierzchołek historii, która potrafi zaskoczyć. Bo jak często wspomina się, że Zamoyski był rektorem słynnego uniwersytetu w Padwie? Albo że w jednej z kluczowych bitew – pod Byczyną – doprowadził do pojmania samego cesarza Maksymiliana Habsburga, torując drogę Zygmuntowi III Wazie na tron Rzeczpospolitej? To właśnie o nim źródła mówią jako o pierwszym hetmanie koronnym, który sprawował swój urząd dożywotnio. Co więcej, jego styl dowodzenia i polityczna skuteczność nie przeszły bez echa – mieli się na nim wzorować późniejsi giganci polskich dziejów, tacy jak Stanisław Żółkiewski i Jan Karol Chodkiewicz. A to dopiero początek tego, co naprawdę kryje się za postacią Zamoyskiego.
- Jan Zamoyski: młodość i europejskie studia
- Jan Zamoyski: od elekcji do wojen
- Jan Zamoyski: pisma, mowy i ciekawostki
Jan Zamoyski: młodość i europejskie studia
Hetman Jan Zamoyski – biografia pierwszych lat życia
Przyszły kanclerz i hetman wielki koronny, Jan Sariusz Zamoyski herbu Jelita, urodził się 19 marca 1542 r. w Skokówce – niewielkiej wsi położonej na pograniczu okolic Zamościa. Choć Zamoyscy mieli korzenie w Wielkopolsce, to – jak wynika ze źródeł – przodek późniejszego kanclerza już w XV w. przeniósł się i osiadł w ziemi chełmskiej.
Fundator Zamościa był synem Stanisława, kasztelana chełmskiego, oraz Anny z Herburtów. Matka Jana Zamoyskiego, po pierwszym mężu znana jako Lipska, była spokrewniona z Zofią Lipską – żoną Stanisława Żółkiewskiego i matką przyszłego hetmana Stanisława Żółkiewskiego. Właśnie w ten sposób splatają się losy Jana Zamoyskiego i biografia Stanisława Żółkiewskiego. Żółkiewski pozostawał pod opieką Zamoyskiego, a z czasem przejął po nim buławę hetmana wielkiego koronnego.
O dzieciństwie Jana Zamoyskiego zachowało się niewiele pewnych wiadomości. Rodzina nie należała jeszcze do tak rozpoznawalnych, by jej biografia była szczegółowo opisywana na bieżąco. Wiadomo natomiast, że jego matka zmarła wcześnie. Ojciec, dostrzegając wagę edukacji – choć sam nie miał szans na podobną drogę – posłał chłopca do szkoły w Krasnym Stawie. To właśnie tam zdobyte podstawy otworzyły Zamoyskiemu drogę do dalszych studiów poza granicami kraju.
Hetman Jan Zamoyski – życiorys europejski i powrót do ojczyzny
O inteligencji, samodzielności i ambicji Jana Zamoyskiego najlepiej świadczy fakt, że już jako 15-latek wyruszył w podróż po Europie. Była to epoka, w której biografia niemal każdego szlachcica „z ambicjami” zawierała podobny etap, a przyszły kanclerz doskonale wpisywał się w ten wzorzec.
Kształcił się w Paryżu, w Kolegium Królewskim, a także w Strasburgu, gdzie uczył się pod kierunkiem Jana Sturma. Szukając wiedzy praktycznej i uporządkowanej, kolejnym celem obrał Padwę – uczelnię, która wydała m.in. Mikołaja Kopernika, Jana Kochanowskiego i Marcina Kromera. Tam pogłębiał fascynację antykiem, stawiał pierwsze poważniejsze kroki w twórczości literackiej, a przez rok pełnił również funkcję rektora.
Sukcesy młodego szlachcica zrobiły we Włoszech duże wrażenie. Na tyle duże, że 23-letni Zamoyski wracał do Rzeczypospolitej z listem polecającym adresowanym do króla Zygmunta Augusta. Monarcha już w 1565 r., niedługo po jego powrocie, zaproponował mu urząd sekretarza królewskiego. Tak rozpoczął się polityczny etap kariery Zamoyskiego, który w kolejnych latach wyniósł go do grona najpotężniejszych ludzi w państwie. Wkrótce powierzono mu uporządkowanie archiwum koronnego; w nagrodę otrzymał wieś Witkowo pod Gnieznem oraz starostwo zamechskie. Po ojcu odziedziczył starostwo bełskie, a i tak rosnący majątek szybko powiększył posag żony – Anny Ossolińskiej. Pani Zamoyska zmarła jednak w 1572 r.
Jan Zamoyski: od elekcji do wojen
Hetman Jan Zamoyski – dokonania za pierwszych władców elekcyjnych
7 lipca 1572 r. zmarł Zygmunt II August – ostatni monarcha z dynastii Jagiellonów, który nie doczekał się męskiego następcy. Aby nie dopuścić do starcia między rywalizującymi obozami, trzeba było błyskawicznie wypracować rozwiązanie możliwe do zaakceptowania przez jak najszersze grono. Właśnie wtedy Jan Zamoyski w pełni ujawnił swój talent mówcy, z którego wielokrotnie korzystał w kolejnych latach. Stanął po stronie elekcji viritim i konsekwentnie przekonywał do niej szlachtę z różnych stron kraju.
W czasie elekcji występował jako zdecydowany przeciwnik niemieckich Habsburgów. Wiedza historyczna, którą dysponował, nie pozostawiała mu złudzeń co do metod prowadzonej przez tę dynastię germanizacji. Ostatecznie w maju 1573 r. pierwszym królem elekcyjnym Rzeczpospolitej Obojga Narodów został Henryk Walezy. Zamoyski wszedł w skład poselstwa, które wyruszyło do Paryża, by ogłosić wybór francuskiemu księciu. Rządy Walezjusza w Polsce okazały się jednak epizodem – gdy dotarła do niego wieść o śmierci brata, potajemnie wyjechał do Francji, by objąć tamtejszą koronę.
W Rzeczpospolitej trzeba było rozpisać kolejną elekcję. Coraz bardziej wpływowy Zamoyski ponownie sprzeciwiał się kandydaturze habsburskiej. Wysunął pomysł, by królem została Anna Jagiellonka, a zarazem doprowadzić do jej małżeństwa ze Stefanem Batorym. Potrafił zbudować wokół tej koncepcji porozumienie i doprowadzić do jednomyślności. Panowanie Batorego oznaczało dalszy wzrost znaczenia Zamoyskiego – jego biografię wypełniały nowe urzędy i nadania. Od 1576 r. sprawował funkcję podkanclerzego koronnego i stopniowo skłaniał się ku idei silniejszej władzy królewskiej. Dwa lata później występował już jako kanclerz koronny.
W trakcie wojny z Rosją Jan Zamoyski po raz pierwszy stanął na czele własnych oddziałów. Szczególne znaczenie miały dla niego starcia pod Wieliżem, Wielkimi Łukami i Pskowem. Król docenił jego działania jeszcze w czasie kampanii i nadał mu tytuł hetmana wielkiego koronnego.
Hetman Jan Zamoyski – kanclerz i król Zygmunt III Waza
Po nagłej śmierci Stefana Batorego pod koniec 1586 r. konieczny stał się kolejny wybór monarchy. Zamoyski zajmował już wówczas najważniejsze urzędy w państwie i właściwie nie miał po co sięgać wyżej. Po raz następny próbował przeforsować kandydata innego niż Habsburg. Za namową Anny Jagiellonki zdecydował się poprzeć Zygmunta Wazę – jej siostrzeńca.
Gdy doszło do podwójnej elekcji, Zamoyski stanął na czele wojsk Rzeczpospolitej, nie chcąc dopuścić, by cesarz sięgnął po polską koronę. Pod Byczyną wziął cesarza do niewoli i zapewnił Zygmuntowi spokojny start rządów. Sądził, że młody, niedoświadczony władca będzie uważnie słuchał jego wskazówek, lecz szybko spotkało go rozczarowanie. Wszystko, co wiedział o Wazie, wskazywało na gorliwego katolika: wykształconego, małomównego i opanowanego. Nie przewidział jednak skali królewskich ambicji ani uporu.
Hetman coraz jawniej występował przeciwko królowi, uderzając w jego autorytet. Spór zaszedł tak daleko, że Zamoyski zagroził monarsze detronizacją, co zarówno przez Zygmunta, jak i przez szlachtę zostało uznane za przekroczenie granicy – w efekcie odsunięto go od dworu. Wkrótce dostał jednak szansę, by po raz pierwszy poprowadzić wojska przeciw Tatarom. Wyprawa nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, a Zamoyski stał się celem nasilonych ataków ze strony szlachty. Odpowiedział już w kolejnym roku, wspierając hospodarów wołoskich i przesuwając wpływy Rzeczpospolitej aż po Dunaj.
W 1600 r. wybuchła wojna polsko-szwedzka o Inflanty. Była to ostatnia kampania, którą dowodził Zamoyski. Po dwóch latach działań złożył dowództwo i wrócił do kraju, a jego miejsce zajął Jan Karol Chodkiewicz.
Hetman Jan Zamoyski zmarł nagle 3 czerwca 1605 r. Przyczyną był atak apopleksji. Został pochowany w Zamościu. Pragnął, by na jego płycie nagrobnej znalazły się słowa: „Tu leży Jan Zamoyski, który wiele wycierpiał dla ojczyzny jeszcze więcej od ojczyzny”.
Jan Zamoyski: pisma, mowy i ciekawostki
Hetman Jan Zamoyski – dokonania literackie
Co właściwie wiemy o Janie Zamoyskim jako o autorze? Jego pierwszą pracą były O senacie rzymskim ksiąg dwie, napisane w czasie studiów w Padwie i wydane drukiem w 1563 r. Za jego dzieło uznaje się również Mowę do króla Henryka Walezjusza – wystąpienie skierowane do pierwszego króla elekta, w którym przedstawiono zasady funkcjonowania ustroju Rzeczpospolitej.
W swoich pismach, a także podczas wielu rozmów i misji dyplomatycznych, chętnie korzystał z doświadczeń wyniesionych m.in. z pracy nad porządkowaniem archiwum koronnego. Do naszych czasów przetrwały choćby jego mowy sejmowe. Interesujące jest też to, że Mowy przeciwko Krzysztofowi Zborowskiemu opublikował pod nazwiskiem Andrzeja Rzeczyckiego.
Dużą część jego dorobku stanowi korespondencja. Listy kierował do polskich monarchów, cesarza Maksymiliana Habsburga, swojego podopiecznego – przyszłego hetmana Stanisława Żółkiewskiego – oraz hetmana Jana Karola Chodkiewicza. Utrzymywał też kontakt z dawnymi wykładowcami i innymi cenionymi uczonymi. Archiwum Jana Zamoyskiego pozostaje jednym z najważniejszych zasobów polskiej epistolografii.
Hetman Jan Zamoyski – ciekawostki
O Janie Zamoyskim warto pamiętać także przez kilka mniej oczywistych faktów:
- jego ojciec był kalwinistą, natomiast sam kanclerz w młodości, podczas podróży po Europie, przeszedł na katolicyzm;
- na Uniwersytecie w Padwie zdobył tytuł doktora obojga praw, a za zasługi jako rektor prawników uczelni uhonorowano go tablicą pamiątkową;
- Jan Zamoyski był pierwszym hetmanem wielkim koronnym, który oficjalnie pełnił tę funkcję dożywotnio;
- jego trzecią żoną została Gryzelda – bratanica króla Stefana Batorego;
- Zamoyski jest powszechnie kojarzony jako założyciel Zamościa – miasto powstało na terenach rodzinnej Skokówki (z którą dziś sąsiaduje) i początkowo nosiło nazwę Zamoście, czyli „miejsce za mostem”.
Źródła:
- Nowodworski W., Szkolne lata Jana Zamoyskiego, Akademia Umiejętności, Kraków 1900
- Podhorodecki J., Wybitni hetmani Rzeczypospolitej, MADA, Warszawa 2004
- Ternes J., Materiały do genealogii Żółkiewskich w XVI wieku, Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego, t. 4, 2012
- 18 listopada – rocznica konsekracji katedry i zejście do krypt https://przewodnikzamosc.pl/?tag=groby-zamoyskich (dostęp: 29 czerwca 2021 r.)