Wydał oświadczenie, że „sra na miłość”. Niezwykła legenda powiązana z wieżą w Kwidzynie
Choć dziś turyści przybywają tu głównie dla monumentalnej, ceglanej bryły zamku kapituły pomezańskiej, niewielu z nich zdaje sobie sprawę, że zaledwie kilkaset metrów dalej znajdowała się inna, starsza warownia. Historia kwidzyńskiego zespołu zamkowo-katedralnego to opowieść o politycznych zawirowaniach, wojennych pożogach, ale też o… całkiem przyziemnych potrzebach średniowiecznych duchownych.
- Dwa zamki w jednym mieście
- Gdanisko, czyli architektura w służbie fizjologii
- O kanoniku, który „srał na miłość”
- Od krzyżackiej twierdzy do hitlerowskiej szkoły
- Wielki remont
- Bibliografia
Dwa zamki w jednym mieście
Zanim w połowie XIV wieku rozpoczęto wznoszenie istniejącej do dziś siedziby kapituły, biskupi pomezańscy rezydowali w tak zwanym Starym Zameczku. Ta pierwsza krzyżacka warownia, wzniesiona z kamienia i cegły na planie czworoboku, powstała najprawdopodobniej w miejscu pruskiego grodu o nazwie Kwedis. Badania archeologiczne prowadzone około 1930 roku przez Waldemara Heyma ujawniły, że budowla miała dwa prostopadłe skrzydła, dwie prostokątne wieże oraz stołp, a jej wystrój zdradzał aspiracje wykraczające poza czysto obronny charakter – znaleziono między innymi profilowane cegły i terakotowe płyty maswerkowe.
Stary Zameczek nie przetrwał jednak próby czasu. W 1520 roku został doszczętnie zniszczony przez polskie wojska podczas ostatniej konfrontacji polsko-krzyżackiej, a kilkadziesiąt lat później protestancki biskup Paweł Speratus otrzymał zgodę na rozbiórkę ruin i wykorzystanie stu tysięcy cegieł do remontu nowszego zamku kapitulnego. Dziś po pierwszej kwidzyńskiej warowni pozostała jedynie nazwa ulicy Starozamkowej i XVI-wieczna kruchta południowa katedry, która – jak podejrzewają historycy – została wtórnie przeniesiona właśnie z rozebranej ruiny.
Gdanisko, czyli architektura w służbie fizjologii
Najbardziej rozpoznawalnym elementem kwidzyńskiego zamku jest bez wątpienia gdanisko – monumentalna wieża sanitarno-obronna, wysunięta na 55 metrów od zachodniego skrzydła i połączona z nim najdłuższym na świecie gankiem wspartym na pięciu wysokich arkadach. Tego typu konstrukcje, charakterystyczne dla krzyżackich zamków, pełniły funkcję latryny – wszystkie nieczystości spadały wprost do przepływającej dołem rzeczki lub fosy, co przy braku kanalizacji było rozwiązaniem tyleż praktycznym, co higienicznym. Gdanisko w Kwidzynie jest największą budowlą tego typu w Europie, a jego imponująca skala sprawia, że trudno uwierzyć, iż służyło tak prozaicznemu celowi.
Nazwa tych charakterystycznych wież do dziś pozostaje przedmiotem sporów językoznawców. Część badaczy dopatruje się w niej pejoratywnego stosunku Krzyżaków do Gdańska – miasta, które wielokrotnie buntowało się przeciw zakonnemu panowaniu. Bardziej przekonująca wydaje się jednak teoria wywodząca słowo „dansker” z języka pruskiego, w którym „dansk” oznaczało po prostu „mokry, wilgotny”, co znakomicie odpowiadałoby przeznaczeniu budowli.
O kanoniku, który „srał na miłość”
Z kwidzyńskim gdaniskiem wiąże się barwna legenda odnotowana w kronikach. Charles Ogier, sekretarz francuskiego poselstwa uczestniczącego w rokowaniach szwedzko-polskich, odwiedził Kwidzyn 22 czerwca 1635 roku i skrupulatnie zapisał zasłyszaną od mieszkańców historię. Według miejscowego podania pewien zamożny kanonik miał potajemny romans z kobietą, a gdy jego przełożony, biskup, dowiedział się o występku i udzielił mu nagany, skruszony duchowny postanowił w dosadny sposób zamanifestować swoją poprawę.
Oświadczył mianowicie, że odtąd będzie „srał na miłość” – i słowa dotrzymał, wznosząc gdanisko wychodzące nad rzeczkę zwaną po niemiecku Liebe (czyli właśnie „miłość”), do której codziennie defekował. Ogier, notując tę anegdotę, nie omieszkał dodać z przekąsem, że podobna historia mogła zrodzić się wyłącznie w umysłach luteran. Niezależnie od prawdziwości legendy, trudno o lepszy przykład tego, jak średniowieczna architektura obronna potrafi inspirować ludową wyobraźnię.
Od krzyżackiej twierdzy do hitlerowskiej szkoły
Dzieje zamku kapituły pomezańskiej obfitowały w dramatyczne zwroty. W 1478 roku, podczas tak zwanej wojny księżej, wojska polskie zdobyły Kwidzyn, a mieszczanie, chroniąc się w murach zamku, sami podpalili miasto. W trakcie tych działań poważnie ucierpiały narożne wieże, które rozebrano podczas remontu w 1487 roku. Prawdziwa katastrofa nadeszła jednak w 1798 roku, gdy pruskie władze podjęły barbarzyńską z dzisiejszej perspektywy decyzję o rozbiórce dwóch skrzydeł – wschodniego i reprezentacyjnego południowego – aby z pozyskanego materiału wznieść pobliski gmach Sądu Ziemskiego.
Paradoksalnie to właśnie ówczesna decyzja uratowała zamek przed całkowitym przekształceniem, bo ograniczone środki nie pozwoliły na dokończenie rozbiórki. W 1854 roku król Fryderyk Wilhelm IV nakazał wstrzymanie dewastacji i rozpoczęcie prac rekonstrukcyjnych, które pod kierunkiem Gustava Reicherta przywróciły budowli część dawnej świetności.
Kolejna kontrowersyjna karta w historii zamku to lata 1936-1945, kiedy mieściła się w nim hitlerowska szkoła dla młodzieży – HJ-Ostlandführerschule. Na szczęście w 1945 roku, w przeciwieństwie do doszczętnie zniszczonego Starego Miasta, zamek uniknął poważniejszych uszkodzeń, a Armia Czerwona ograniczyła się głównie do splądrowania wnętrz.
Wielki remont
Od grudnia 1949 roku zamek pozostaje pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, a obecnie mieści się w nim oddział Muzeum Zamkowego w Malborku, gromadzący blisko sześć tysięcy obiektów dokumentujących dziedzictwo kulturowe i przyrodnicze Dolnego Powiśla. Jedynym zachowanym w oryginalnym stanie pomieszczeniem z okresu średniowiecza jest tak zwana kaplica lub skryptorium, gdzie na sklepieniu północnego przęsła odkryto malowane postaci datowane na ostatnią ćwierć XIV wieku.
Placówka stoi właśnie u progu największej inwestycji w swojej powojennej historii. We wrześniu 2024 roku zamek zostanie zamknięty dla zwiedzających, a kompleksowe prace budowlano-konserwatorskie, wycenione na ponad 64 miliony złotych, potrwają do 2030 roku.
Bibliografia
- Wiśniewski T., Katedra i zamek kapituły biskupstwa pomezańskiego w Kwidzynie. Przewodnik, Kwidzyn 1994.
- https://dzieje.pl/wiadomosci/zamek-w-kwidzynie-przejdzie-najwieksza-w-historii-renowacje
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/kwidzyn-zamek-kapituly-pomezanskiej