17 miliardów dolarów na dnie morza. Kilka państw toczy bezwzględną batalię o ten wrak
Na dnie Morza Karaibskiego spoczywa jeden z najbardziej legendarnych wraków w historii żeglugi. Hiszpański galeon San José, nazywany „świętym Graalem wraków", od ponad trzech stuleci skrywa ładunek wyceniany dziś na około 17 miliardów dolarów. Jego odkrycie wywołało nie tylko sensację w świecie archeologii podwodnej, ale także zażarty spór międzynarodowy, w którym ścierają się interesy Hiszpanii, Kolumbii, Boliwii i prywatnych poszukiwaczy skarbów.
- Duma hiszpańskiej floty
- Królewski skarbiec na dnie
- Trzy wieki poszukiwań
- Przełomowe odkrycie
- Podwodne muzeum
- Spór o własność
Duma hiszpańskiej floty
San José został zwodowany w 1697 roku w stoczni w baskijskiej miejscowości Mapil, a na służbę wypłynął rok później. Był to okręt wojenny pierwszej klasy – trzymasztowy galeon wyposażony w 64 działa, zaprojektowany przez Francisca Antonia Garrote i zbudowany pod nadzorem Pedra de Aróstegui. Wraz z bliźniaczą jednostką San Joaquín stanowił dumę hiszpańskiej marynarki wojennej i pełnił funkcję okrętu flagowego.
Wiosną 1708 roku galeon wypłynął z Portobelo w Panamie, wioząc do Europy ładunek o niewyobrażalnej wartości. Na pokładzie znajdowało się około 11 milionów złotych monet, srebro wydobywane w kopalniach Potosí w dzisiejszej Boliwii, szmaragdy, biżuteria oraz kolekcja królewskiej porcelany. Trasa wiodła przez Cartagenę, gdzie zaplanowano ostatni remont przed przeprawą przez Atlantyk. Nikt nie przewidywał, że miasto to stanie się świadkiem morskiej tragedii.
Królewski skarbiec na dnie
8 czerwca 1708 roku, w pobliżu wyspy Barú, hiszpańska flota natknęła się na brytyjską eskadrę dowodzoną przez Charlesa Wagera. Trwała wówczas wojna o sukcesję hiszpańską, a brytyjskie okręty regularnie polowały na statki transportujące skarby z Nowego Świata. Bitwa, znana dziś jako Wager's Action, miała dramatyczny przebieg – Brytyjczycy byli już niemal pewni zwycięstwa, gdy pod pokładem San José doszło do eksplozji prochu.
Galeon zatonął błyskawicznie, pociągając na dno 589 z około 600 członków załogi. Ocalało zaledwie jedenastu marynarzy. Ładunek, który miał zasilić skarbiec hiszpańskiego króla Filipa V, zniknął w odmętach Morza Karaibskiego. Przez kolejne trzysta lat wrak pozostawał nieodnaleziony, a jego historia obrosła legendą.
Trzy wieki poszukiwań
Pierwsze poważne próby zlokalizowania wraku podjęto w latach 80. XX wieku. Amerykańska firma Sea Search Armada twierdziła, że odnalazła galeon w 1981 roku, jednak Kolumbia kwestionowała te doniesienia. Spór trafił do sądów, a kolumbijski parlament uchwalił prawo, które drastycznie ograniczało udział prywatnych poszukiwaczy w ewentualnych zyskach. Dopiero w listopadzie 2015 roku kolumbijska marynarka wojenna ogłosiła odnalezienie wraku w innym miejscu, korzystając z autonomicznego pojazdu podwodnego REMUS 6000.
Od tego momentu rozpoczęła się nowa batalia – tym razem dyplomatyczna. Hiszpania argumentuje, że San José był okrętem wojennym jej floty, a zatopione na pokładzie dobra należały do hiszpańskiego państwa. Kolumbia powołuje się na swoje prawo o podwodnym dziedzictwie kulturalnym, uznając wrak za dobro narodowe. Swoje roszczenia zgłosiły również rdzenne społeczności Boliwii, których przodkowie pracowali przymusowo w kopalniach srebra w Potosí.
Przełomowe odkrycie
W 2022 roku kolumbijska marynarka wojenna przeprowadziła cztery nieinwazyjne misje badawcze z użyciem zdalnie sterowanego pojazdu. Dzięki technikom fotogrametrii i rekonstrukcji trójwymiarowej udało się udokumentować rozkład artefaktów na dnie morskim. Wśród znalezisk szczególną uwagę badaczy przyciągnęły złote monety zwane macuquinas, bite ręcznie w mennicy w Limie.
Analiza numizmatyczna wykazała, że monety noszą znak wspomnanej mennicy, oznaczenie wartości „8" (escudos), inicjał „H" – znak głównego probierza Francisca de Hurtado – oraz datę 1707. To odkrycie było przełomowe, ponieważ potwierdziło, że wrak musiał zatonąć po 1707 roku, co idealnie pasuje do chronologii ostatniego rejsu San José. Dodatkowo obecność chińskiej porcelany z okresu Kangxi oraz dział odlanych w Sewilli w 1655 roku stanowiła kolejny mocny dowód identyfikacyjny.
Podwodne muzeum
Badania wykazały, że wrak spoczywa na głębokości 600 metrów, co stanowi ogromne wyzwanie techniczne dla ekip wydobywczych. Mimo to Kolumbia ogłosiła ambitny plan odzyskania ładunku. W listopadzie 2025 roku przeprowadzono pierwsze fizyczne wydobycie artefaktów – trzy monety macuquinas, dwie całe filiżanki z epoki Qing, fragmenty porcelany, brązowe działo i fragmenty lin okrętowych.
Zgodnie z zapowiedziami kolumbijskich władz, odzyskane przedmioty trafią do specjalnie utworzonego muzeum w Cartagenie. Eksperci szacują, że cała operacja może kosztować nawet 70 milionów dolarów. UNESCO apeluje jednak o powściągliwość, przypominając o konieczności ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego i poszanowania miejsca spoczynku blisko 600 hiszpańskich marynarzy, dla których wrak jest wojenną mogiłą.
Spór o własność
Przypadek galeonu San José to nie tylko historia o zatopionym skarbie, ale także przypomnienie o kolonialnej eksploatacji Ameryki Południowej, przymusowej pracy rdzennej ludności w kopalniach srebra i złota oraz o brutalnej rywalizacji mocarstw o dominację na morzach. Ładunek okrętu, wydobyty z ziem współczesnego Peru i Boliwii, miał zasilić skarbiec hiszpańskiej monarchii – nigdy jednak nie dotarł do celu.
Spór o własność wraku trwa, a jego rozstrzygnięcie może zająć kolejne lata. Niezależnie od wyniku, San José pozostaje jednym z najważniejszych odkryć archeologii podwodnej XXI wieku – świadectwem epoki, w której o potędze decydowały żagle, proch i złoto płynące z Nowego Świata. Jego historia wciąż się pisze, a kolejne rozdziały zapowiadają się równie fascynująco jak te, które znamy już od ponad trzech stuleci.
Źródła:
- https://rgssa.blogspot.com/2019/10/action-off-cartagena-wreck-of-san-jose.html
- http://wodnapolska.pl/swiety-gral-wrakow/
- https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/cobs-in-the-archaeological-context-of-the-san-jose-galleon-shipwreck/66532DCA302A8C08A1EBFE4AC7E4E6C1
- https://www.national-geographic.pl/historia/kolumbijczycy-planuja-w-koncu-odzyskac-skarb-z-hiszpanskiego-galeonu-ktory-zatonal-w-1708-roku-220225121922/