Uciekł z bezpieki PRL i zaczął sypać w Radiu Wolna Europa
Ucieczki z PRL na Zachód zdarzały się tak często, że dla wielu stały się niemal codziennością — wystarczyła okazja, odrobina odwagi i plan. Znikały osoby, które miały dostęp do samolotów, próbowano przedzierać się przez zieloną granicę, znani artyści wybierali wolność, a sportowcy wykorzystywali moment, gdy świat patrzył gdzie indziej. Bywało jednak, że za granicę nie uciekał ktoś „zwyczajny”, lecz człowiek z samego środka systemu — ktoś, kto znał jego mechanizmy od podszewki i miał realną władzę nad innymi. Tak właśnie było w przypadku Józefa Światły. Kim był i co musiało się wydarzyć, że oficer służby bezpieczeństwa, człowiek uprzywilejowany w PRL, postanowił rzucić wszystko i zniknąć na Zachodzie? W dalszej części poznasz kulisy jego ucieczki, dowiesz się, jak później zaczął ujawniać tajemnice bezpieki na antenie Radia Wolna Europa i co stało się z nim już po drugiej stronie — w USA.
- Józef Światło: droga do ucieczki
- Ucieczka Józefa Światły: kulisy i powody
- Co ujawnił Światło w USA i RWE?
Józef Światło: droga do ucieczki
Józef Światło, czyli Izaak Fleischfarb - młodość i lata wojenne
Józef Światło (1915 - 1994) zapisał się w historii przede wszystkim jako wysoko postawiony funkcjonariusz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, który zbiegł na Zachód. Sama ucieczka do dziś budzi spory i emocje, bo miała konsekwencje zarówno dla aparatu bezpieczeństwa PRL, jak i dla Amerykanów. Światło znał od środka mechanizmy działania służb, ludzi, metody i kulisy, których ujawnienie mogło wstrząsnąć całym systemem.
Urodził się w żydowskiej rodzinie jako Izaak Fleischfarb. Bliscy przenieśli się do Krakowa, gdzie ukończył szkołę podstawową, a później pracował w zawodzie szewca. Już jako młody człowiek angażował się politycznie: działał w środowiskach syjonistycznych, a z czasem także w komunistycznym ruchu młodzieżowym.
W czasie II wojny światowej wziął udział w kampanii wrześniowej i został ranny. Trafił do niemieckiej niewoli, z której zdołał uciec, a następnie przedostał się na obszary zajęte przez Armię Czerwoną. Nie ujawniał jednak swojej wcześniejszej aktywności w ruchu komunistycznym, obserwując, jak NKWD traktuje polskich komunistów. Mimo to został zatrzymany i wywieziony w głąb ZSRR. Po zwolnieniu na mocy układu Sikorski-Majski wyjechał do Kazachstanu, gdzie podjął pracę i poznał przyszłą żonę, Justynę Światło — przyjmując jej nazwisko.
Po amnestii w 1943 roku wstąpił do dywizji Zygmunta Berlinga. Wtedy ujawnił swoją komunistyczną przeszłość, co otworzyło mu drogę do szybkich awansów. Pełnił funkcję oficera politycznego i współpracował z NKWD. Po wojnie rozpoczął karierę w strukturach bezpieczeństwa PRL.
Kariera w służbie bezpieczeństwa PRL
Po zakończeniu wojny Józef Światło trafił do Departamentu Personalnego Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie. Uczestniczył w działaniach wymierzonych w żołnierzy AK i współdziałał z sowieckimi grupami operacyjnymi. Brał udział w aresztowaniach, pacyfikacjach i obławach, odpowiadał za represje wobec działaczy podziemia. Był też zaangażowany w fałszowanie referendum oraz wyborów do sejmu. Za tę aktywność otrzymał liczne ordery i odznaczenia.
Od 1948 roku należał do ścisłego aparatu bezpieczeństwa i miał działać w bezpośrednim kontakcie z Bolesławem Bierutem oraz Ławrientijem Berią. Uczestniczył m.in. w zatrzymaniu Władysława Gomułki i marszałka Roli-Żymierskiego. Dysponował dostępem do najściślej tajnych materiałów, a wraz z nim przyszły ogromne wpływy. Wykorzystywał je również prywatnie, prowadząc hulaszczy i wystawny styl życia.
W 1953 roku podpułkownik Józef Światło został wysłany do Berlina Wschodniego z zadaniem doprowadzenia do uciszenia Wandy Brońskiej. Podczas tej podróży wykorzystał okazję i przedostał się do Berlina Zachodniego, gdzie zdecydował się na ucieczkę.
Ucieczka Józefa Światły: kulisy i powody
Jak wyglądała ucieczka oficera służby bezpieczeństwa
Jak relacjonował sam Józef Światło, jego ucieczka nie wymagała skomplikowanego planu — miała być zaskakująco prosta, wręcz wynikająca z okoliczności. Po wykonaniu zadań służbowych on oraz pułkownik Fejgin wybrali się na zwiedzanie Berlina. W tamtym czasie miasto nie było jeszcze przecięte murem, ponieważ budowę muru berlińskiego rozpoczęto dopiero w 1961 roku. Przejścia między sektorami funkcjonowały bez ścisłej kontroli. Co więcej, w Berlinie Zachodnim działała jedna, wspólna sieć komunikacji miejskiej, dzięki czemu można było bez większego wysiłku przemieszczać się między strefami okupacyjnymi. Dla mieszkańców realnym kłopotem były natomiast różne waluty obowiązujące w strefie radzieckiej i w pozostałych częściach miasta, dlatego w przestrzeni Berlina szybko pojawiły się liczne punkty wymiany.
Jedna z wersji wydarzeń głosi, że funkcjonariusze służby bezpieczeństwa podczas zakupów zorientowali się, iż znajdują się w Berlinie Zachodnim dopiero wtedy, gdy przy kasie poproszono ich o walutę, której nie posiadali. Następnego dnia postanowili wrócić w to samo miejsce, tym razem przygotowani i z odpowiednimi pieniędzmi. Józef Światło — jak później wspominał — właśnie wtedy zdecydował się odłączyć od przełożonego, zniknąć w tłumie i wykorzystać moment. Udał się do władz USA i ujawnił swoją tożsamość. W tym samym czasie pułkownik Fejgin bezskutecznie czekał na niego przez godzinę, nie wiedząc, że to już nie spóźnienie, lecz ucieczka.
Dlaczego Józef Światło uciekł z PRL
Do dziś nie ma pewności, co dokładnie popchnęło Józefa Światłę do ucieczki. Najczęściej wskazuje się, że mógł obawiać się nadchodzących czystek po śmierci Stalina, a także po odsunięciu i eliminacji Berii, lub narastających nastrojów antysemickich. Nie wiadomo jednak, czy decyzja była przygotowana wcześniej, czy też zapadła dopiero w Berlinie, gdy nadarzyła się wyjątkowa okazja.
Pojawiają się również niesprawdzone spekulacje, według których podpułkownik Światło miał być agentem CIA i w PRL realizować zadania polegające na kompromitowaniu wybranych osób. Inni sugerowali z kolei, że mógł być agentem sowieckim, któremu polecono przedostać się na Zachód. Te dwie hipotezy odrzuca jednak biograf Józefa Światły, Andrzej Paczkowski. W Polsce Światło zostawił żonę i dwoje dzieci, którzy w 1968 roku wyemigrowali do Izraela. Już po jego ucieczce władze PRL zaczęły natomiast lansować oskarżenie, że był on agentem amerykańskiego wywiadu.
Wokół Światły i powodów jego zniknięcia narosło tyle znaków zapytania, że historycy do dziś nie potrafią wskazać jednej, rozstrzygającej odpowiedzi. Pojawiają się przypuszczenia, że mógł zostać uprowadzony, a następnie zmuszony do przedstawiania swojej historii jako spontanicznej decyzji podjętej pod wpływem impulsu. Jako możliwy motyw wskazuje się też strach przed czystkami po aresztowaniu Berii — Światło miał wiele na sumieniu i dysponował rozległą wiedzą. Inna hipoteza zakłada, że mógł być agentem KGB, któremu nakazano ucieczkę, by skompromitować ludzi Berii i ułatwić ich usunięcie po skazaniu Berii na śmierć i jego egzekucji. Taka pozorowana ucieczka mogła stać się wygodnym pretekstem do czystek w aparacie bezpieczeństwa PRL — a faktem jest, że po jego ucieczce rzeczywiście do nich doszło. Co znamienne, mimo tak głośnej sprawy, po ucieczce Światły nie zapadł wobec niego żaden wyrok za dezercję.
Co ujawnił Światło w USA i RWE?
Dalsze losy Józefa Światły
Tuż po ucieczce Józef Światło poleciał do Stanów Zjednoczonych. Radio Wolna Europa zaproponowało mu udział w audycjach, w których opowiadał o kulisach działania służby bezpieczeństwa i mechanizmach władzy w PRL. W Polsce jego wystąpienia budziły oburzenie, bo wielu uważało go za jednego z oprawców systemu. Mimo to Jan Nowak-Jeziorański zdecydował, że programy ze Światłą trafią na antenę.
Emisje z udziałem Józefa Światły ruszyły w Radiu Wolna Europa 28 września 1954 roku i pojawiały się regularnie. W latach 1954–1955 nadano łącznie 170 odcinków, w których ujawniano metody funkcjonowania komunistycznego reżimu w Polsce oraz to, jak żyli i jakie przywileje mieli partyjni aparatczycy.
Z czasem Józef Światło przeszedł operację plastyczną, a informacje o miejscu jego pobytu objęto tajemnicą. Zmarł w 1994 roku w USA, choć oficjalnie amerykańskie władze podały wiadomość o jego śmierci dopiero w 2010 roku.
Pod koniec XX wieku historycy i badacze zaczęli przyglądać się jego biografii uważniej i wyszło na jaw, że jest ona znacznie bardziej zagadkowa, niż wcześniej przypuszczano. Do dziś nie ma pewności, czy naprawdę nazywał się Izaak Fleischfarb ani kiedy faktycznie się urodził. Niewykluczone, że przyszedł na świat wcześniej niż w 1915 roku — w przeciwnym razie w okresie międzywojennym byłby zbyt młody, by działać w organizacjach syjonistycznych i komunistycznych młodzieżówkach. Niejasne pozostają też jego późniejsze losy w USA oraz sama data śmierci.
Znaczenie ucieczki Józefa Światły
Ucieczka Józefa Światły oraz jego wystąpienia w Radiu Wolna Europa stały się impulsem do szeregu zmian w PRL. Po jego ucieczce ograniczono liczebność kadr bezpieki i zmodyfikowano sposób traktowania zatrzymanych. Wprowadzono zakaz znęcania się nad podejrzanymi i zagwarantowano im co najmniej 7 godzin snu.
Z kolei po emisjach w Radiu Wolna Europa rozwiązano Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, a najbardziej obciążeni przez Światłę funkcjonariusze zostali aresztowani albo usunięci ze służby. Po cichu zwolniono z więzienia Władysława Gomułkę. Na wolność wyszły także tysiące więźniów politycznych. Część badaczy uważa, że ucieczka Światły i jego audycje pomogły domknąć epokę stalinowską w Polsce. Inni podkreślają jednak, że zmiany wynikały przede wszystkim z odwilży po śmierci Stalina oraz po aresztowaniu Berii.