Kiedyś było jednym z najmodniejszych uzdrowisk w Polsce. Potem komuniści postanowili wybudować tu przemysł
W połowie XIX wieku mało kto przypuszczał, że zwykłe poszukiwania węgla w niepozornej śląskiej wsi uruchomią lawinę wydarzeń, która na długo zmieni jej przyszłość. Emil von Schlieben wiercił z myślą o „czarnym złocie” — i właśnie wtedy los zrobił zwrot, którego nikt nie planował. Zamiast węgla spod ziemi wypłynęło coś innego: solanka jodowo-bromowa, odkrycie, które na dziesięciolecia stało się motorem rozwoju Jastrzębia. Paradoks? Największy rozkwit przyniosła nie kopalnia, lecz woda — a to dopiero początek tej historii.
- Jak Jastrzębie stało się uzdrowiskiem
- Międzywojenny rozkwit i wojna w Zdroju
- Jak węgiel zabił uzdrowisko Jastrzębia
- Jastrzębie – miasto bloków z wielkiej płyty
- Jastrzębie: porozumienia i pacyfikacja
- Jastrzębie po węglu: walka o przyszłość
Jak Jastrzębie stało się uzdrowiskiem
Hrabia Feliks von Königsdorff, który w 1861 roku wykupił te tereny, szybko zauważył siłę tutejszych leczniczych źródeł. W krótkim czasie powstał Dom Zdrojowy, Łazienki oraz pierwsze pensjonaty. Już po roku Jastrzębie Dolne odwiedziło ponad 500 kuracjuszy. Miejscowość przyjęła nazwę Bad Königsdorff-Jastrzemb i przez kolejne dekady uchodziła za jedno z modniejszych uzdrowisk na pruskiej mapie. Jest też ciekawostka, którą chętnie się tu powtarza: zanim solankę docenili ludzie, miały robić to okoliczne zwierzęta – podobno regularnie piły wodę z basenu, do którego samoczynnie spływała ze źródła.
Na przełomie XIX i XX wieku w dziejach Jastrzębia pojawił się człowiek, bez którego uzdrowisko wyglądałoby dziś zupełnie inaczej. Mikołaj Witczak, jedyny polski lekarz w powiecie rybnickim, w 1896 roku przejął zdrojowy majątek. Wcześniej sam odczuł skutki niemieckiej dyskryminacji – jako Polak miał zamkniętych wiele drzwi na ścieżce zawodowej. Kiedy tylko zyskał wpływ na rozwój miejsca, zaczął zatrudniać polskich specjalistów i stał się jednym z tych, którzy doprowadzili do powstania Stowarzyszenia Lekarzy Polaków na Śląsku.
To właśnie dzięki Witczakowi uzdrowisko weszło w nową epokę: wprowadzono nowocześniejsze metody terapii, doprowadzono elektryczność, uruchomiono linię telefoniczną i zadbano o połączenia kolejowe – najpierw z Żorami (1911), a później z Wodzisławiem. Jego synowie, Mikołaj i Józef, nie tylko kontynuowali rodzinne tradycje, ale też zaangażowali się w walkę o polskość regionu – obaj dowodzili podczas powstań śląskich. Po plebiscycie w 1921 roku, gdy 80 proc. mieszkańców Jastrzębia Dolnego opowiedziało się za Polską, uzdrowisko znalazło się w granicach odrodzonej Rzeczpospolitej.
Międzywojenny rozkwit i wojna w Zdroju
Dwudziestolecie międzywojenne było dla Jastrzębia-Zdroju prawdziwym czasem prosperity. W 1928 roku Fundacja dla Inwalidów Województwa Śląskiego otworzyła sanatorium im. Marszałka Piłsudskiego – inwestycję wartą 700 tysięcy złotych, zaprojektowaną i wyposażoną zgodnie z ówczesnymi najnowszymi standardami. Wkrótce dołączyły kolejne obiekty: sanatorium „Hutnik”, basen uruchomiony w 1938 roku oraz liczne prywatne pensjonaty, które przyciągały kuracjuszy z różnych stron. Już w 1924 roku z części obszaru dworskiego powołano gminę Jastrzębie Zdrój, a samo uzdrowisko przeżywało wtedy największy napływ gości w swojej historii.
Wybuch wojny brutalnie zatrzymał ten rozkwit. Bracia Witczakowie, obawiając się niemieckich represji, wyjechali z Polski. Okupanci przekształcili sanatoria w tzw. „Miasto Matek” – ośrodki dla ciężarnych Niemek oraz szpitale dziecięce, a pod koniec działań wojennych budynki zaczęły pełnić funkcję lazaretów dla rannych żołnierzy. W styczniu 1945 roku przez teren dzisiejszego Jastrzębia poprowadzono jeden z „marszów śmierci” więźniów ewakuowanych z Auschwitz – życie straciło 58 osób. Gdy 27 marca wkroczyła Armia Czerwona, znaczna część uzdrowiskowej infrastruktury była już zrujnowana albo ograbiona.
Jak węgiel zabił uzdrowisko Jastrzębia
Ironia historii domknęła się w 1955 roku. To właśnie wtedy, gdy uzdrowisko przeżywało najlepszy sezon i przyjęło rekordowe 7 tysięcy kuracjuszy, zapadła decyzja o uruchomieniu pierwszych kopalń – „Jastrzębia” i „Moszczenicy”. Węgiel, którego sto lat wcześniej na próżno wypatrywali pruscy przedsiębiorcy, w końcu dał o sobie znać. I położył kres temu, co wcześniej budowało renomę Jastrzębia – solance.
Prawa miejskie miasto otrzymało 30 czerwca 1963 roku. Od tego momentu zaczęło rosnąć w tempie, jakiego trudno było szukać gdziekolwiek indziej w Polsce. W 1961 roku mieszkało tu 3,3 tysiąca osób. Zaledwie 15 lat później – już 96 tysięcy. Do Jastrzębia ściągali ludzie z całego kraju: z Wielkopolski, Małopolski, Podkarpacia i Pomorza. Przyjeżdżali skuszeni perspektywą pracy i własnego mieszkania. W 1970 roku średni wiek mieszkańców wynosił tylko 23,5 roku – Jastrzębie było najmłodszym miastem w Polsce.
Jastrzębie – miasto bloków z wielkiej płyty
Nowe osiedla rosły w zawrotnym tempie, jakiego Polska wcześniej nie doświadczyła. Bloki oddawano do użytku nawet tam, gdzie brakowało podstawowego uzbrojenia terenu. Dwie fabryki domów (Fadomy) tłoczyły prefabrykaty tak intensywnie, że miasto zaczęło odczuwać skutki własnej nadprodukcji. Tylko w 1970 roku przekazano mieszkańcom ponad 3 tysiące lokali. Na mapie pojawiły się osiedla: „Przyjaźń”, „Zdrój”, „Pionierów”, „Gwareków”, „Barbary”, „Arki Bożka”, „Morcinka” – dziś te nazwy niewiele mówią młodszym, ale dla tysięcy rodzin były obietnicą świeżego startu i lepszego życia.
Wielka płyta zdominowała przestrzeń do tego stopnia, że Jastrzębie zyskało miano największego w Polsce „miasta-blokowiska”. Nie był to jednak przypadek – stał za tym plan. W koncepcji Zygmunta Winnickiego z 1960 roku Jastrzębie miało działać jak nowoczesny organizm: z centralną arterią i samodzielnymi osiedlami rozłożonymi po obu stronach. Praktyka szybko pokazała, że wszystko nie układa się tak równo: zaplecze społeczne i kulturalne nie nadążało za lawiną nowych mieszkań, a architektonna monotonia potrafiła razić nawet na tle standardów PRL.
Jastrzębie: porozumienia i pacyfikacja
Górnicze miasto doczekało się też chwili, która na trwałe wpisała je w dzieje Polski. W sierpniu 1980 roku w Jastrzębiu, w kopalni „Manifest Lipcowy” (dzisiejszej „Zofiówce”), podpisano ostatnie z porozumień sierpniowych. Ustalono wtedy m.in. wolne soboty, odejście od czterozmianowego systemu pracy oraz wprowadzenie płacy minimalnej. Dzięki temu Jastrzębie dołączyło do grona miejsc, które otworzyły drogę do narodzin „Solidarności”.
Zaledwie rok później, 15 grudnia 1981 roku, już w realiach stanu wojennego, w tej samej kopalni doszło do brutalnej pacyfikacji strajku. Po raz pierwszy w Polsce po 1945 roku wobec protestujących robotników użyto ostrej amunicji. Czterech górników odniosło rany. To bolesne doświadczenie na długo zapisało się w pamięci mieszkańców, jednak rzadko przebija się do ogólnopolskiej opowieści o stanie wojennym, którą najczęściej dominuje tragedia z kopalni „Wujek”.
Jastrzębie po węglu: walka o przyszłość
Po 1989 roku branża wydobywcza zaczęła tracić znaczenie, a górnictwo stopniowo osuwało się w kryzys. Kolejne kopalnie zamykano albo konsolidowano – w ten sposób narodziła się m.in. kopalnia „Jas-Mos”. Uzdrowisko, które utraciło dostęp do solanki wskutek szkód górniczych, ostatecznie zakończyło działalność w 1994 roku. Miasto zaczęło się wyraźnie kurczyć: w 1991 roku mieszkało tu 104,6 tysiąca osób, a dziś – około 88 tysięcy. To już ponad 15 proc. mniej, a trend wyludniania wciąż się utrzymuje.
Samorząd próbuje odwrócić ten kierunek i zatrzymać mieszkańców. Powstało Carbonarium – nowoczesne muzeum urządzone w budynku dawnej łaźni kopalni Moszczenica, które prowadzi przez historię węgla i górniczej pracy. Odświeżono Park Zdrojowy oraz zabytkową zabudowę uzdrowiskową, przywracając im dawny charakter. Zbudowano też salę koncertową docenianą i nagradzaną przez środowisko architektów. Jastrzębie sięgnęło nawet po ambitny cel, ubiegając się o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury 2029.
Dziś Jastrzębie to miasto kontrastów. Z jednej strony nadal pulsuje tu górnicza tradycja – Jastrzębska Spółka Węglowa pozostaje jednym z kluczowych pracodawców w regionie. Z drugiej strony coraz mocniej widać poszukiwanie nowej tożsamości: rozwój kultury, edukacji i usług ma stać się fundamentem przyszłości. Czy miasto przejdzie przez transformację, której tempo i skala są w Polsce wyjątkowe? Odpowiedź przyniosą najbliższe lata. Pewne jest jedno: historia Jastrzębia pokazuje, jak szybko potrafi odmienić się los miejsca – i jak wymagające bywa budowanie życia na nowo, gdy stara rzeczywistość znika.
Źródła:
- https://dspace.uni.lodz.pl/xmlui/bitstream/handle/11089/10924/FOLIA_11_12-Kantor-Pietraga%2CKrzysztofik.pdf?sequence=1&isAllowed=y
- https://www.dwutygodnik.com/artykul/11568-jastrzebie-zdroj.html
- https://www.jastrzebie.pl/fileadmin/user-files/aktualnosci/2018/Biuletyny_GHM/Biuletyn_27.pdf