Była w ciąży, gdy car ją pobił. Następnego dnia straciła dziecko
Chociaż pozycja carycy wiązała się z prestiżem, życie na dworze Iwana Groźnego nie było łatwe. Helena Iwanowna mogła być, wbrew swojej woli, przyczyną jednego z najtragiczniejszych wypadków w historii rodu Rurykowiczów. To z jej powodu car miał zabić swojego syna i wnuka. Jak ta tragedia zmieniła jej życie? Co się z nią stało po śmierci męża?
- Najstraszniejszy z zaszczytów – żona carewicza
- Oczekiwany następca i tragiczne synobójstwo
- Nowe życie siostry Leonidy
- Bibliografia
Najstraszniejszy z zaszczytów – żona carewicza
Iwan IV zbudował swoje królestwo rządząc silną ręką, wymagając bezwzględnego posłuszeństwa nie tylko od poddanych, ale od najbliższego otoczenia. Chociaż Moskwa zyskała silną pozycję międzynarodową, brutalne rządy przyczyniły się do wewnętrznego osłabienia państwa. Rosja jako carstwo przetrwała upadek Rurykowiczów, ale niepoczytalność Iwana Groźnego doprowadziła do szybkiego upadku dynastii.
Car próbował kontrolować w sposób absolutny również własną rodzinę. Jeżeli coś mu się nie podobało podejmował decyzje o rozwodzie lub małżeństwie za swoich synów. Nie stronił też od rękoczynów. Za bramami kremlowskiego pałacu szerzyła się przemoc, która w końcu doprowadziła do wielkiego nieszczęścia. Iwan był nie tylko okrutny i porywczy. Wiele wskazuje na to, że był niestabilny psychicznie. Może o tym świadczyć chociażby oddanie władzy w Moskwie na rok chanowi krymskiemu. W tym czasie prawowity władca mieszkał w swoim majątku ziemskim i przyjeżdżał do Moskwy tylko żeby złożyć hołd nowemu carowi. (Duffy J.P., Ricci V. L., 1999: s. 133)
Do takiego środowiska trafiła Helena Iwanowna. Była córką cenionego bojara i dowódcy wojsk carskich, poległego w bitwie pod Rewlem (1577). Jako taka miała już na wstępie wysoką pozycję. Wbrew pozorom jednak wybór jej na żonę dla następcy tronu nie był oczywisty. Dwie pierwsze żony carewicza pochodziły z niższej szlachty moskiewskiej, podobnie jak żony jego ojca i dziadka. W ten sposób rodzina panująca ograniczała możliwość wzmocnienia jednego z książęcych rodów. Ze strony Heleny nie było takiego zagrożenia. Jej ojciec poległ kilka lat wcześniej, a wujowie od dawna byli w niełasce u cara.
Czy Helena miała się czego obawiać wchodząc do rodziny Rurykowiczów? Każda z jej poprzedniczek została odesłana do klasztoru, z dala od carskiego dworu. Metropolita Moskwy, który sprzeciwił się władcy, do końca życia przesiedział w lochu. Dla cara nie było takiego członka rodziny, autorytetu lub świętości, której nie dałoby się ruszyć. W tej sytuacji żadna osoba i żaden ród nie czuł się bezpieczny.
Oczekiwany następca i tragiczne synobójstwo
Syn cara powinien się doczekać męskiego potomka i zapewnić ciągłość dynastii. Najlepiej gdyby stało się to za życia ojca, bo car musiał mieć pewność. Obie poprzedniczki Heleny zostały odesłane do klasztoru właśnie z tego powodu, że nie miały dzieci. Co prawda nie dano im wiele czasu, ale Iwan Groźny nie miał cierpliwości. W końcu wybrał osieroconą córkę swojego ulubionego dowódcy. Jeżeli ojciec wykazywał się odwagą i wiernością, to jego potomkini powinna być gotowa do sprowadzenia na świat godnego wnuka.
W 1581 roku Helena rzeczywiście zaszła w ciążę. Niestety nie miała szczęścia. Jej teść uznał pewnego dnia, że jest nieprzyzwoicie ubrana i zaczął ją bić. Następnego dnia Helena urodziła martwego chłopca. Carewicz postawił się ojcu, oskarżając go o zabicie dziecka i przypominając o zabraniu dwóch pierwszych żon. Wywiązała się kłótnia. W przypływie niepohamowanej furii car uderzył syna żelazną laską w głowę. Prawdopodobnie spowodował wylew i nie udało się młodzieńca uratować. (Serczyk W., 2004: s. 153)
W ten sposób car pozbawił się nie tylko swojego następcy, ale wnuka, który mógłby dalej podtrzymywać dynastię. Kiedy gniew minął zdał sobie sprawę z tego co zrobił. Rozpaczał, ale czasu nie dało się cofnąć. Kolejny syn – Fiodor – nie nadawał się do samodzielnego rządzenia. Zamiast niego władzę przejmie dawny zausznik Iwana, Borys Godunow, który następnie sam sięgnie po koronę.
Nowe życie siostry Leonidy
Po tragicznych wydarzeniach z rozkazu cara kolejna synowa została odesłana do klasztoru, gdzie przyjęła imię Leonida. W przeciwieństwie do swoich poprzedniczek nie była jednak zesłana z dala od stolicy. Osiadła w monasterze Nowodziewiczym w Moskwie. To była pierwsza oznaka, że zajmuje inną pozycję niż wcześniejsze żony carewicza.
Co ciekawe nie straciła też wysokiej pozycji na dworze i do końca zachowywała się jak na carową przystało. O tym, że traktowano ją z honorami należnymi członkini carskiego rodu świadczą między innymi listy. W jednym z nich domaga się spełnienia rozkazu carycy, pod groźbą zniesławienia. (Shokarev S., s. 184) Poza tym sama zarządzała swoim majątkiem, do którego należała m.in. drogocenna zastawa odziedziczona po carewiczu. Posiadała też warsztat krawiecki w swoim klasztorze, gdzie zlecała wykonanie welonów z wizerunkami świętych.
Poza dobrą pozycją w klasztorze i zachowanym tytułem carycy siostra Leonida kontaktowała się regularnie z dworem i miała wpływ na sprawy polityczne. Między innymi została matką chrzestną córki nie żyjącego już króla Magnusa Inflanckiego.
Kiedy zmarła w 1595 roku została pochowana w krypcie katedry Smoleńskiej monasteru Nowodziewiczego, w miejscu tradycyjnie zarezerwowanym dla wdów po władcach.
Z dala od przemocy i intryg carskiego dworu, a jednocześnie wystarczająco blisko Kremla Helena/Leonida wiodła prawdopodobnie o wiele lepsze życie niż kiedy była żoną carewicza. Nie było ono może tak prestiżowe, ale na pewno spokojniejsze. Może nawet z dala od szalonego cara i jego szarej eminencji – Borysa Godunowa – czuła się pewniej i bezpieczniej. Nie mając ograniczeń jakie nałożono jej poprzedniczką mogła też wpływać w jakiś sposób na politykę dworu i śledzić rozwój wypadków z bezpiecznej odległości.
Bibliografia
James P. Duffy, Vincent L. Ricci, Carowie, Wydawnictwo Literackie 1999
Władysław Serczyk, Iwan Groźny, Ossolineum 2004
Sergei Yu. Shokarev, The Three Widows of Tsarevich Ivan Ivanovich: Status and Political Influence in the Late 16th and Early 17th Centuries, w: Russian History 51 (2024) ss. 180–203 (doi:10.30965/18763316-12340080, https://brill.com/view/journals/ruhi/51/2-4/article-p180_5.xml, dostęp 02.04.2026)