Sienkiewicz zrobił z niego wzór cnót. Prawdziwy Skrzetuski o mało nie trafił na szafot za udział w skandalu z zabójstwem hetmana
W „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza Jan Skrzetuski wygląda jak ideał rycerza: odważny, wierny, szlachetny, niemal bez cienia skazy. Tyle że za tą literacką legendą stoi ktoś, o kim rzadko się mówi — prawdziwy Mikołaj Skrzetuski herbu Jastrzębiec, XVII‑wieczny żołnierz z krwi i kości. I tu zaczyna się historia znacznie mniej wygodna niż ta z kart powieści. Bo pierwowzór Skrzetuskiego potrafił być bohaterem, ale równie często wpadał w kłopoty: waleczny na polu bitwy, a poza nim uwikłany w burdy, spory i procesy, które ciągnęły się za nim latami. Kim naprawdę był człowiek, który zainspirował Sienkiewicza do stworzenia jednej z najsłynniejszych postaci polskiej literatury — i co w jego życiu nie pasowało do romantycznego mitu?
- Mikołaj Skrzetuski: ubogi szlachcic w wojsku
- Misja Skrzetuskiego spod Zbaraża 1649
- Prawdziwy Skrzetuski: awanturnik i rycerz
- Dalsze losy Mikołaja Skrzetuskiego
- Skrzetuski: człowiek, który stał się legendą
Mikołaj Skrzetuski: ubogi szlachcic w wojsku
Mikołaj Skrzetuski przyszedł na świat około 1610 roku w Rożnowie pod Poznaniem. Jego rodzina używała dawnego, cenionego herbu Jastrzębiec, jednak on sam wywodził się z niezamożnej, wielkopolskiej linii szlacheckiej. Ojca stracił wcześnie, a dom nie dysponował większym majątkiem. W epoce, gdy herb potrafił otwierać drzwi do kariery, lecz nie zapewniał jeszcze dostatku, młody Skrzetuski uznał, że najlepszym sposobem na zmianę losu będzie służba wojskowa.
Nie był w tym odosobniony – dla wielu prowincjonalnych szlachciców wojsko stanowiło jedyną realną drogę do awansu, przygody i zarobku. Mikołaj miał energię, ambicję i – jak sugerują przekazy – gwałtowną naturę. Szybko porwał go klimat kresowych obozów, gdzie mieszały się wpływy polskie, kozackie i tatarskie, a każdy dzień mógł przynieść niespodziewany zwrot. Służył jako żołnierz-zagończyk, czyli ktoś na kształt „zwiadowcy pierwszej linii” – śmiały, lecz impulsywny i nie zawsze łatwy do utrzymania w ryzach. To właśnie taki typ człowieka mógł dokonać czynu, o którym później mówiono przez lata.
Misja Skrzetuskiego spod Zbaraża 1649
Lato 1649 roku. Zbaraż jest w okrążeniu: zamek ściskają potężne siły kozacko-tatarskie, a w środku narasta wyczerpanie. Głód i choroby zbierają żniwo, zapasy topnieją z dnia na dzień, a obrona coraz bardziej przypomina rozpaczliwą walkę o każdy kolejny poranek. W tej scenerii Mikołaj Skrzetuski zgłosił się na ochotnika do misji, od której mogły zależeć losy twierdzy – miał prześlizgnąć się przez linie wroga i dotrzeć do króla Jana Kazimierza z prośbą o natychmiastową odsiecz.
W przebraniu chłopa, z listami ukrytymi w ubraniu, Skrzetuski opuścił oblężony Zbaraż. Przemierzył dziesiątki kilometrów, klucząc między patrolami i zasadzkami, ratując się sprytem, opanowaniem i znajomością języka ruskiego oraz kozackich obyczajów. Kiedy wreszcie dotarł do królewskiego obozu, przekazał meldunek, który brzmiał jak wyrok: żywności starczy obrońcom najwyżej na sześć dni. Ta wiadomość przyspieszyła decyzję o marszu – dzięki jego brawurze król ruszył z odsieczą, a Zbaraż nie został zdobyty.
Właśnie ten czyn – pełen napięcia, niemal gotowy scenariusz filmowy – dał Mikołajowi trwałą sławę. Król wynagrodził go złotem i koniem, ale pamięć o tym wyczynie okazała się cenniejsza niż nagrody: przetrwał w relacjach, opowieściach i pieśniach, by z czasem trafić do literatury. To na nim Sienkiewicz oparł jeden z najmocniejszych elementów swojego powieściowego mitu.
Prawdziwy Skrzetuski: awanturnik i rycerz
Pisząc „Ogniem i mieczem” Henryk Sienkiewicz wypatrywał w dziejach ludzi, którzy mogliby stać się uosobieniem polskiego etosu rycerskiego: honoru, wiary, wierności i odwagi. Trop zaprowadził go do historii Mikołaja Skrzetuskiego. Zamiast jednak odtwarzać ją krok po kroku, autor przerobił ją na literacki wzorzec. W ten sposób narodził się Jan Skrzetuski – nieskazitelny rycerz, model cnót obywatelskich i żołnierskich.
Rzeczywisty Skrzetuski, w przeciwieństwie do swojego książkowego odpowiednika, nie był postacią krystaliczną. W archiwach przetrwały liczne zapisy sądowe, które pokazują jego gwałtowny charakter. Zdarzało mu się wdawać w bójki, a nawet napaść na dom szlachcianki Zofii Zawadzkiej, próbując wymusić na niej zgodę na małżeństwo. Spotykały go kary infamii, wyroki banicji, a procesy ciągnęły się za nim latami. Mimo tego nie porzucił żołnierskiego rzemiosła. W jego losach odwaga mieszała się z awanturnictwem – tak typowym dla ludzi żyjących na niespokojnym pograniczu XVII wieku.
Sienkiewicz celowo wygładził tę biografię, zamieniając ją w opowieść o męstwie i gotowości do ofiary. Jan Skrzetuski miał być bohaterem, w którym Polacy – znużeni czasem zaborów – odnajdą obraz dawnych cnót i hartu ducha. Autor przeobraził więc porywczego zagończyka w symbol i moralny punkt odniesienia dla całej wspólnoty.
Przeczytaj również: Od Dzikich Pól po filmowe ekrany. Kim był prawdziwy Bohun z "Ogniem i mieczem"?
Dalsze losy Mikołaja Skrzetuskiego
Po wydarzeniach pod Zbarażem Mikołaj Skrzetuski nie zwolnił tempa. Wciąż był w polu – walczył pod Beresteczkiem, brał udział w wyprawach przeciw Tatarom i Moskwie. Trzymał się blisko hetmana Stefana Czarnieckiego, a później Jana Sobieskiego. Z biegiem lat doszedł do rangi pułkownika, choć większe urzędy i znaczące dobra omijały go przez całe życie.
Równolegle jego służba przynosiła nie tylko chwałę, ale i głośne spory oraz skandale. W 1663 roku skazano go zaocznie na banicję w związku z zabójstwem hetmana Wincentego Gosiewskiego – mimo że nie uczestniczył bezpośrednio w samej zbrodni. W następnych latach ciążyły na nim oskarżenia o rabunki i nadużycia popełniane przez podkomendnych. Wszystko wskazuje na to, że Skrzetuski źle odnajdywał się w czasie pokoju – jakby był ulepiony do wojny, do życia wśród dymu, pyłu i bitewnego zgiełku.
W 1671 roku po raz ostatni wyraźnie zaznaczył swoją obecność w kronikach, prowadząc oddział w bitwie pod Barem i wygrywając starcie z liczniejszym przeciwnikiem. Rok później szykował chorągiew na wyprawę pod Chocim, lecz nie ma pewności, czy ostatecznie stanął tam do walki. Zmarł w 1673 roku i spoczął w Poznaniu. Odszedł bez rozgłosu – bez fanfar i wielkich tytułów, ale z historią, która spokojnie mogłaby wypełnić niejedną powieść.
Skrzetuski: człowiek, który stał się legendą
Dzieje Skrzetuskiego pokazują, jak z codzienności potrafi narodzić się legenda. W wizji literackiej Sienkiewicza bohater urósł do rangi znaku wartości, których Polacy chcieli w sobie odnaleźć: odwagi, wiary i lojalności. A jednak u źródeł tej opowieści stał człowiek z krwi i kości – impulsywny, pełen namiętności, nie zawsze nieskazitelny, ale konsekwentnie wierny własnemu sumieniu i Rzeczypospolitej.
Dla dzisiejszego czytelnika to interesujące zwierciadło epoki: widać w nim, jak literatura potrafi budować wzorce trwalsze niż czas, a zarazem jak wiele daje spojrzenie na realnych ludzi ukrytych pod warstwą mitu. Bo właśnie z takich nieidealnych postaci najczęściej wyrastają legendy, które wciągają najmocniej i zostają w pamięci na długo.
Źródła:
- Kienzler I., 1649 Zbaraż, Warszawa 2014.
- Kosman M., Na śladach bohaterów „Trylogii”, Warszawa 1966.
- Kosman M., Skrzetuski – między historią a legendą, Poznań 1989.
- Zawistowski W., Kto jest kim w „Trylogii” Henryka Sienkiewicza, Gdańsk 1999.