Ważniejszy niż bitwa pod Austerlitz. Oto dzieło Napoleona, które rządzi nami do dziś
„To właśnie to przetrwa dłużej niż moje bitwy” – tak na wygnaniu Napoleon miał mówić o dziele, które uważał za swoje najpewniejsze zwycięstwo. Prace ruszyły już w 1800 roku, ale dopiero po latach sporów, poprawek i politycznych napięć zamknięto je w jednym akcie: ustawie z 21 marca 1804 r. Najpierw funkcjonował jako Kodeks cywilny Francuzów. Potem, gdy cesarz chciał odcisnąć na nim własne piętno, stał się Kodeksem Napoleona. W końcu przyjął nazwę, pod którą znamy go dziś: Kodeks cywilny. I choć Napoleon firmował również inne kluczowe zbiory przepisów, to właśnie ten kodeks okazał się przełomem – czymś, co po cichu zaczęło zmieniać prawa całych państw. Jak to możliwe, że jeden dokument z początku XIX wieku wyznaczył kierunek, którym podążało później tyle krajów?
- Od rewolucji do kodeksu Napoleona
- Struktura i zasady kodeksu Napoleona
- Kodeks Napoleona i jego wpływ na Polskę
Od rewolucji do kodeksu Napoleona
Gdy 14 lipca 1789 r. wybuchła rewolucja francuska, szybko okazało się, że bez gruntownej przebudowy prawa nie da się zbudować nowego ładu. Dotąd Francja była mocnym państwem absolutystycznym, a życie społeczne opierało się na feudalnych zależnościach. Rewolucjoniści dążyli do ustanowienia republiki, lecz po koronacji Napoleona państwo przyjęło formę Cesarstwa Francuzów.
Rewolucja zakończyła się przewrotem 18 brumaire’a (9 listopada) 1799 r., kiedy Napoleon Bonaparte obalił dyrektoriat, a już następnego dnia ogłosił się pierwszym konsulem. 13 grudnia Francja otrzymała nową ustawę zasadniczą – tzw. konstytucję konsularną. Była to dekada nieustannych zmian władzy i testowania kolejnych modeli rządów. Jedno pozostawało pewne: przepisy starego porządku muszą ustąpić miejsca nowym.
Pierwszym ważnym krokiem w tym kierunku było ogłoszenie 26 sierpnia 1789 r. Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela. Dokument zapewniał wolność oraz równość wobec prawa wszystkim obywatelom – choć w praktyce dotyczyło to wyłącznie mężczyzn. Zlikwidowano dotychczasowy podział na stany. We wrześniu 1791 r. król Ludwik XVI podpisał konstytucję przygotowywaną przez dwa lata, która włączała wcześniejszą Deklarację. Oba teksty odrzucały absolutyzm, wprowadzały trójpodział władzy i uznawały naród za jedynego suwerena.
Kolejne konstytucje uchwalali później także jakobini i termidorianie. Mimo to przez dziesięć lat rewolucji nie powstały precyzyjne kodeksy, które w sposób spójny porządkowałyby normy prawa cywilnego, choć zapowiadano je już na samym początku. Trzy projekty przygotowane przez Jeana Jaques’a Cambacérèsa z lat 1793, 1794 i 1796 ostatecznie odrzucono.
W 1800 r. Napoleon powołał specjalną komisję, której zadaniem było opracowanie nowego kodeksu cywilnego. Kolejne części projektu trafiały do debaty w Radzie Stanu, gdzie je dopracowywano i ujednolicano. Finalny tekst złożono z 36 ustaw cząstkowych i ogłoszono jako całość 21 marca 1804 r. Dokument nazwano Kodeksem cywilnym Francuzów. Tak samo jak późniejsza koronacja Napoleona na cesarza Francuzów, sama nazwa kodeksu podkreślała, że ma on służyć obywatelom.
Struktura i zasady kodeksu Napoleona
Kodeks obejmował 2281 artykułów ułożonych w trzy księgi:
- I – O osobach,
- II – O majątkach i rozmaitych rodzajach własności,
- III – O różnych sposobach nabywania własności.
Księga I określała zasady nabywania i utraty praw cywilnych, regulowała prawo małżeńskie, władzę ojcowską, adopcję oraz kuratelę. Księga II koncentrowała się na własności, użytkowaniu i służebnościach. Z kolei część trzecia dotyczyła zobowiązań, prawa spadkowego oraz małżeńskiego prawa majątkowego.
Kodeks odwoływał się w treści do prawa zwyczajowego północnej Francji, tradycji prawa rzymskiego oraz rozwiązań z okresu rewolucji. Jednocześnie miał wyraźnie antyfeudalny charakter. Kodeks akcentował zasadę równości i powszechności prawa prywatnego, ale w praktyce odnosiło się to wyłącznie do mężczyzn. Zbiór przepisów był mocno patrymonialny – co bywa łączone ze sposobem wychowania wyniesionym przez Napoleona Bonaparte z domu rodzinnego. Warto przy tym pamiętać, że także Deklaracja praw człowieka i obywatela oraz Konstytucja 1791 r. przyznawały pełnię praw jedynie mężczyznom.
Dokument wzmacniał ochronę instytucji małżeństwa – ustanawiał małżeństwo cywilne oraz, zgodnie z konstytucją z 1791 r., dopuszczał rozwód – a także szczególnie zabezpieczał status legalnego potomstwa. Równocześnie jednak całkowicie podporządkowywał kobietę władzy mężczyzny. Kodeks wprowadzał również pojęcie śmierci cywilnej: osoba skazana traciła zdolność prawną i majątek, jej małżeństwo ulegało rozwiązaniu, a ona sama stawała się „martwa dla prawa”.
Kodeks Napoleona oraz późniejsze europejskie kodeksy tworzone na jego wzór szczegółowo porządkowały prawa rzeczowe: główne (własność, użytkowanie i służebność) oraz zależne (zastaw, przywileje i hipoteka). Najważniejszym prawem rzeczowym jednostki było prawo własności. W ścisłym związku z ochroną własności w Kodeksie umieszczono także przepisy dotyczące dziedziczenia i prawa spadkowego.
Kodeks Napoleona i jego wpływ na Polskę
Za rządów Napoleona Francja doczekała się jeszcze dwóch kluczowych zbiorów przepisów: Kodeksu prawa cywilnego oraz Kodeksu handlowego. Bonaparte wychodził z założenia, że nic nie scala państwa tak skutecznie jak jednolite prawo, dlatego konsekwentnie wprowadzał swój kodeks na wszystkich obszarach zależnych od Francji — także na ziemiach polskich. Z czasem stał się on punktem odniesienia dla wielu państw niemal do końca XIX wieku, a jego konstrukcja i język sprawiły, że do dziś pozostaje fundamentem współczesnych systemów prawnych i gospodarczych. Dopiero na przełomie XIX i XX stulecia zmieniono część przepisów, osłabiając wyraźnie patriarchalny charakter Kodeksu.
Skutkiem kampanii napoleońskich oraz klęski Prus i Rosji było utworzenie w 1807 r. Księstwa Warszawskiego na części terenów dawnej Rzeczpospolitej. Napoleon Bonaparte niemal od razu nadał mu konstytucję, opartą na francuskiej konstytucji konsularnej z 1799 r. Nie zgodził się natomiast na powrót Konstytucji 3 maja, uznając ją za zbyt zachowawczą. To właśnie wtedy do polskiego porządku prawnego wprowadzono pojęcie wolności osobistej oraz zasadę równości obywateli wobec prawa. Artykuł 69 ustawy zasadniczej księstwa mówił wprost, że „Kodeks Napoleona będzie prawem cywilnym Księstwa Warszawskiego”. Kodeks wszedł w życie 1 maja 1808 r., zachowując ten sam układ i liczbę artykułów co francuski pierwowzór. Przetrwał upadek epoki napoleońskiej i — z pewnymi zmianami — obowiązywał także w Polsce pokongresowej.
Kodeks Napoleona kojarzony jest dziś przede wszystkim z przytaczanymi z niego sentencjami i zasadami, które stały się podstawą nowoczesnego prawa. Obywatelom zapewniał:
- równość wobec prawa,
- wolność osobistą,
- prawo do własności prywatnej,
- rozdział kościoła od państwa,
- swobodę zatrudnienia i wyboru zawodu,
- prowadzenie spisów ludności,
- tworzenie warunków dla wolnego rynku.
Kodeks Napoleona uznaje się za pierwszy kodeks prawny o wyraźnie kapitalistycznym charakterze. Ostatecznie zrywał z porządkiem feudalnym, którego demontażu domagano się od lat. Dzięki elastycznym rozwiązaniom i przejrzystej konstrukcji mógł stać się w kolejnych dekadach wzorem dla ustawodawców w wielu państwach — i w różnych formach przetrwać w nich aż do współczesności.
Źródła:
- Baszkiewicz J., Dzieje Francji, Ossolineum, Wrocław 1990
- Sójka–Zielińska K., Zarys historii prawa, LexisNexis, Warszawa 2009
- Szczaniecki M., Sójka-Zielińska K., Powszechne dzieje państwa i prawa, LexisNexis, Warszawa 2009