Genialny mistrz czy zręczny manipulator na dworze księcia? Kim naprawdę był Wincenty Kadłubek?
Gdy myślimy o średniowiecznych polskich kronikach, niemal od razu na pierwszy plan wysuwa się jedno dzieło: Kronika Wincentego Kadłubka. Nie powstała jednak wyłącznie z potrzeby serca autora — za jej narodzinami stała też wola jednego z najpotężniejszych ówczesnych władców, Kazimierza Sprawiedliwego. Co tak naprawdę skłoniło ich do stworzenia tej opowieści o dziejach Polski? I dlaczego do dziś wokół samego Kadłubka wciąż krąży aura niedopowiedzeń? Za chwilę zajrzymy za kulisy powstania Kroniki, sprawdzimy, co dokładnie skrywa jej treść, i spróbujemy zbliżyć się do człowieka, który ją napisał — postaci fascynującej, a momentami zaskakująco tajemniczej. Jedno jest pewne: w swoich czasach był kimś znacznie więcej niż tylko kronikarzem.
- Tajemnice pochodzenia Wincentego Kadłubka
- Kiedy powstała Kronika Kadłubka?
- Cztery księgi Kroniki Kadłubka
Tajemnice pochodzenia Wincentego Kadłubka
Wincenty Kadłubek przyszedł na świat w rodzinie rycerskiej na ziemi sandomierskiej. Do dziś kłopotliwe pozostaje wskazanie konkretnego miejsca jego narodzin — najczęściej wymienia się dwie wsie: Karwów i Kargów. Nie ma też pewności, czy w przekazach nie chodzi czasem o tę samą miejscowość zapisaną w różny sposób. Taka identyfikacja budzi jednak wątpliwości, bo Kargów leży przy trakcie ze Stopnicy do Szydłowca, natomiast Karwów znajduje się w okolicach Opatowa. W sporze istotne jest również to, gdzie historycznie silniej zaznaczał się kult Wincentego — a źródła częściej kierują uwagę właśnie na Karwów.
Niejasności dotyczą także samego imienia i przydomka autora Kroniki. Brakuje jednoznacznych dowodów, czy „Kadłubek” było nazwiskiem rodowym, czy raczej przezwiskiem. Przez blisko dwa stulecia w źródłach powraca natomiast określenie „mistrz” lub „magister Wincenty”. Dopiero przekazy z XIV–XV wieku zaczynają sugerować, że mógł być synem Kadłuba albo Kadłubka — to właśnie ta wersja uchodzi za najbardziej „polską” formę jego nazwiska. Spotyka się też rozmaite zapisy: Cadlubonis, Kadlubkonis, Cadlubowicz.
Datę urodzenia tego wybitnego polskiego pisarza i kronikarza najczęściej lokuje się w latach 1150–1160. Po ukończeniu szkoły w Polsce wyjechał na studia na jedną z czołowych uczelni zagranicznych, choć nie wiadomo, którą dokładnie. W grę wchodzą m.in. Bolonia albo Paryż. Dyskutuje się również, jaki tytuł naukowy uzyskał — czy był związany z prawem, czy też z magistratem sztuk wyzwolonych, o którym czasem wspominają opracowania. Po powrocie do kraju najpewniej pracował jako pisarz w kancelarii Kazimierza Sprawiedliwego. Po śmierci księcia przez kilka lat pełnił funkcję proboszcza na ziemi sandomierskiej, a następnie wrócił do Krakowa, obejmując urząd biskupa i sprawując go przez około 10 lat. Ostatnie pięć lat życia spędził w klasztorze cystersów w Jędrzejowie — tam zmarł w 1223 roku i tam też został pochowany.
Kiedy powstała Kronika Kadłubka?
Za osobę, z której polecenia lub przynajmniej z inicjatywy powstała Kronika mistrza Wincentego, uznaje się Kazimierza Sprawiedliwego — sam Wincenty wyraźnie to sygnalizuje na kartach swojego dzieła. Wspomina go zarówno w prologu, jak i w księdze czwartej. Najwięcej wątpliwości budzi jednak moment powstania Kroniki oraz to, czy autor pisał ją bez przerwy, czy raczej tworzył ją etapami — a jeśli tak, to jak przebiegały te etapy. Coraz częściej przyjmuje się również, że całość nie mogła zostać ukończona już w Jędrzejowie. Za argument przeciw takiej tezie podaje się fakt, że Wincenty nie wspomina o zaniedbaniu obowiązku spisania Kroniki wobec Kazimierza Sprawiedliwego.
Wielu badaczy skłania się — i wydaje się to dobrze umotywowane — ku opinii, że Wincenty Kadłubek najpierw stworzył trzy pierwsze księgi, a dopiero po kilkuletniej przerwie dopisał ostatnią, czwartą. W takim ujęciu pierwsze trzy księgi miały powstać pod koniec XII wieku, natomiast finał Kroniki dopiero wtedy, gdy Wincenty przeniósł się do klasztoru w Jędrzejowie. Najczęściej wskazuje się na lata 1205–1207. Pojawiają się też głosy, że przerwa w pracy nad dziełem mogła mieć związek z objęciem przez autora biskupstwa w 1208 roku. Ostatnie zapisane w Kronice zdanie odnosi się do Władysława III Laskonogiego, który został zmuszony do ustąpienia z księstwa krakowskiego.
Tworząc Kronikę, Wincenty Kadłubek sięgał do dorobku wielu autorów i myślicieli. Wśród pisarzy uznanych później za świętych wymienia się m.in. św. Augustyna, św. Jana Chryzostoma, św. Hieronima oraz św. Ambrożego. Znał także literaturę rzymską — zwłaszcza dzieła Seneki i Cycerona. Źródła wspominają ponadto o jego orientacji w twórczości poetów takich jak Homer i Owidiusz, w starożytnych tekstach prawniczych (w tym Instytucjach Justyniana oraz Decretum Gracjana), a także w pismach historycznych, przede wszystkim u Justyna. Spośród autorów średniowiecznych, z których mógł korzystać, wskazuje się Jana z Salisbury oraz Vida z Ferrary. Według części badaczy zakres tej lektury może sugerować, że Wincenty zdobywał wykształcenie we Francji.
Cztery księgi Kroniki Kadłubka
Kronika Wincentego Kadłubka to cztery księgi, w których autor prowadzi czytelnika przez dzieje Polski w układzie chronologicznym. Trzy pierwsze części mają formę rozmowy biskupa krakowskiego Mateusza z arcybiskupem gnieźnieńskim Janem: Mateusz przytacza kolejne wydarzenia i opowieści, a Jan dopowiada komentarze oraz oceny. Księga pierwsza przenosi nas w najdawniejsze czasy — aż do epoki pierwszych Piastów. Jej trzon stanowią dwa kręgi podań: małopolski i wielkopolski. W małopolskim pojawiają się m.in. legendy o Kraku i założeniu Krakowa oraz o Wandzie, z kolei wielkopolski przywołuje choćby historię Popiela. Kadłubek splata te wątki z własnymi wiadomościami o odległej, wręcz „starożytnej” przeszłości, dlatego tej księgi nie należy traktować jako w pełni wiarygodnego źródła faktów.
Księga druga obejmuje okres od pierwszych Piastów, a jej finał można datować w przybliżeniu na rok 1110. W dużej części opiera się na przekazie zaczerpniętym (i miejscami przerobionym) z Kroniki Galla Anonima. Opowieść dochodzi tu do upadku Zbigniewa oraz zwycięstwa Bolesława Krzywoustego w braterskim sporze. Niektóre szczegóły pochodzą też z tradycji ustnej. Z podobnych powodów mniej precyzyjna bywa księga trzecia, zamykająca się na roku 1173 — mistrz Wincenty również opiera ją w dużej mierze na relacjach ustnych, przez co z perspektywy dzisiejszej wiedzy wypada dość nieściśle. Jeśli wyznaczyć jej granice wydarzeniami, obejmuje czas od zwycięskich walk Bolesława Krzywoustego na Pomorzu aż po śmierć Bolesława Kędzierzawego. Sprawdź także zebrane w tym miejscu artykuły o dynastii Piastów.
W czwartej, ostatniej księdze dialog znika — tekst przyjmuje formę ciągłej narracji. Obejmuje lata 1173–1202 i zaskakuje zakończeniem: na samym końcu znajduje się urwane, niedokończone zdanie. Są jednak przesłanki, że pierwotnie planowano doprowadzić tę część nawet do roku 1205, bo pojawia się w niej nawiązanie do bitwy pod Zawichostem. Właśnie tę księgę uznaje się zwykle za najcenniejszą w całej Kronice — jako źródło informacji o czasach najbliższych autorowi.
Źródła:
- J. Dąbrowski, Dawne dziejopisarstwo polskie (do roku 1480), Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław 1964.
- T. Michałowska, Średniowiecze, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
- K. Świżek, Błogosławiony Wincenty Kadłubek, Nowa Galicja, 1999.
- K. Świżek, Polscy święci, tom 2, Błogosławiony Wincenty Kadłubek, Warszawa 1983.