Wielka krucjata przeciwko... Słowianom. Zamiast szybkiego zwycięstwa dotkliwa klęska
W 1147 roku ruszyła krucjata połabska – oficjalna wyprawa krzyżowa wymierzona w pogańskich Słowian z Połabszczyzny. Zapowiadano triumf wiary i szybkie zwycięstwo, ale rzeczywistość okazała się znacznie bardziej zaskakująca: zamiast wielkich sukcesów pojawiły się rozczarowania, chaos i pytania, na które trudno było znaleźć odpowiedź. Co tak naprawdę rozpaliło iskrę tej wyprawy? Jak wyglądał jej przebieg krok po kroku? I jaką rolę odegrały oddziały księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego, który dał się porwać krucjatowym hasłom?
- Krucjata 1147: Polska rusza na pogan
- Najazd Niklota i oblężenie Dubina (1147)
- Szczecin 1147: krucjata przeciw chrześcijanom
Krucjata 1147: Polska rusza na pogan
W 1147 roku w Europie dojrzewała idea zorganizowania nowej krucjaty przeciwko muzułmanom, której celem miało być wyparcie ich z hrabstwa Edessy — terytorium świeżo zajętego przez siły chrześcijańskie. Do wyprawy z wielką żarliwością zachęcał w kazaniach cysters Bernard z Clairvaux. Jego apel wsparł papież Eugeniusz III, który w bulli ogłoszonej 12 kwietnia 1147 roku zapewniał, że każdy uczestnik krucjaty może liczyć na łaskę odpuszczenia grzechów.
W tej samej bulli Eugeniusz III podkreślał też, że identyczne przywileje duchowe obejmą chrześcijan ruszających przeciw innym europejskim poganom, w tym Słowianom połabskim. Taka wiadomość szczególnie ucieszyła wielu niemieckich feudałów, od lat spoglądających na wschód z myślą o podboju ziem sąsiadów. Co znamienne, król Niemiec Konrad III nie zdecydował się na wyprawę przeciw Słowianom, lecz wybrał kierunek na Ziemię Świętą — do czego przekonał go Bernard podczas zjazdu w Spirze jeszcze pod koniec 1146 roku.
Wieści o krucjacie dotarły także do Polski. Jedno ze źródeł odnotowało, że Bolesław Kędzierzawy „z ogromnym wojskiem przeprawił się na Prusaków i długi czas w ich kraju zabawił”. Tymczasem jego młodszy brat, Mieszko III Stary, postanowił przyłączyć się do rycerstwa niemieckiego, gromadząc na potrzeby krucjaty — jak przekazują źródła — 20 tysięcy wojowników. Historycy są zgodni, że ta liczba najpewniej jest zawyżona, choć trudno dziś rozstrzygnąć, jak bardzo.
Najazd Niklota i oblężenie Dubina (1147)
Uderzenie wyprzedzające księcia Niklota
Krucjata połabska nie doszłaby do skutku bez udziału Sasów. To oni, pałając niechęcią do sąsiadów, zebrali potężne siły i ruszyli na wyprawę w dwóch zgrupowaniach: czterdziestotysięcznym pod wodzą saskiego księcia Henryka Lwa oraz sześćdziesięciotysięcznym, którym dowodził margrabia Marchii Północnej Albrecht Niedźwiedź.
Wódz krucjaty rozdzielili zadania: przeciw Obodrytom, zamieszkującym północne rubieże Słowiańszczyzny połabskiej, miało wyruszyć rycerstwo Henryka Lwa. Książę obodrycki Niklot znał jednak te zamiary i, chcąc je storpedować, zdecydował się na ruch uprzedzający. Zgromadził dużą flotę i nocą z 26 czerwca 1147 roku przeprawił się przez wody Zatoki Lubeckiej, docierając pod Lubekę.
Szturm rozpoczął się następnego dnia. Wielu mieszkańców było wtedy kompletnie nieprzygotowanych: po nocnej, długiej biesiadzie spali głęboko na okrętach. Nic więc dziwnego, że Słowianie osiągnęli wyraźny sukces. W krótkim czasie zabili ponad 300 osób, a pozostałych ujęli. Zaledwie garstce udało się umknąć za mury Lubeki i tam znaleźć schronienie.
Niklot próbował następnie oblegać solidne umocnienia miasta, lecz nie zdołał ich przełamać. Nie potrafił też sforsować bram, a po dwóch dniach walk, gdy obrońcy twardo trzymali każdy odcinek obwałowań, zdecydował się przerwać oblężenie. Mimo to śmiały wypad na Lubekę spełnił swoje zadanie: Niemcy dostali jasny sygnał, że złamanie Słowian nie będzie ani szybkie, ani proste.
Pod wałami Dubina
Henryk Lew wyruszył ze swoim rycerstwem krótko po akcji Niklota. Jego celem było podporządkowanie księcia obodryckiego. Aby to osiągnąć, postanowił uderzyć na mocno umocniony gród Dubin, gdzie Niklot schronił się wraz ze swoimi siłami. Sascy rycerze stanęli pod Dubinem na początku sierpnia 1147 roku.
Mniej więcej w tym samym czasie pod obodrzycki gród dotarły również wojska duńskie, prowadzone przez książąt Kanuta i Swena. Kroniki wspominają nawet o 100 tysiącach wojowników, choć współcześni badacze uznają tę liczbę za wyraźnie zawyżoną.
Słowianie, widząc niemal przytłaczającą przewagę napastników, nie zamierzali ryzykować bitwy w otwartym terenie. Woleli bronić się za wałami, nawet gdyby miało to oznaczać walkę do końca. Jak się później okazało, była to decyzja trafna. Henryk Lew nie dążył bowiem do całkowitego zniszczenia Dubina i wymordowania obrońców. Inne podejście mieli natomiast zwykli rycerze, którym zależało na jak największych łupach — a to oznaczało zdobycie grodu.
Mimo napięć w niemieckim obozie oblężenie trwało dalej. Prowadzono je jednak nieudolnie i zbyt wolno, co tylko zwiększało frustrację wśród pospolitego rycerstwa i towarzyszącej mu ludności, marzących o jednym, zdecydowanym szturmie, który miałby złamać przeciwnika. Ostatecznie do takiego rozstrzygnięcia jednak nie doszło.
Jakby problemów było mało, Niemcy musieli jeszcze patrzeć na porażkę Duńczyków z rąk Niklota. Książę niespodziewanie wyszedł z grodu i na czele ciężkozbrojnej jazdy obodryckiej uderzył na duńskie obozowisko. Szarża była tak gwałtowna, że niemal starła z ziemi oddziały Swena i Kanuta. Niemcy nie mogli skutecznie pomóc, bo obóz duński i niemiecki rozdzielały rozległe bagna oraz jeziora, których obejście zabierało mnóstwo czasu. W rezultacie liczna duńska piechota walczyła samotnie i zapłaciła za to ogromnymi stratami.
Drugi akt dramatu
Jeszcze zanim krucjata ruszyła przeciw Obodrytom, Niklot zawarł przymierze z Ranami, którzy w tamtym czasie uchodzili za niekwestionowanych panów morza i mieli opinię niemal nie do pokonania. Ranowie dotrzymali słowa: gdy tylko dowiedzieli się o niemiecko-duńskich działaniach zbrojnych, wypłynęli na odsiecz swoim sprzymierzeńcom.
Widok floty rugijskiej pod Dubinem był dla Duńczyków prawdziwym szokiem. Ich okręty stały w porcie u ujścia Warnawy, a pieczę nad nimi sprawował biskup Asker z Roskilde — człowiek zupełnie nieprzygotowany do dowodzenia. Ranowie bezlitośnie wykorzystali tę słabość, rozbijając część duńskiej floty, w tym jednostki wystawione przez mieszkańców Skanii.
Co znamienne, pozostałe duńskie okręty zamiast ruszyć na ratunek, wolały z dystansu obserwować przebieg wydarzeń. Powód tkwił w wewnętrznym sporze: flota Skanii opowiadała się po stronie księcia Swena, rywalizującego o tron z królem Kanutem, który miał silniejsze poparcie w kraju. Konflikt ten bezpośrednio odbijał się na kondycji duńskich sił. Na czas krucjaty obaj wodzowie deklarowali współpracę, ale — jak dobitnie pokazała kampania 1147 roku — dzieliło ich zbyt wiele, by faktycznie działać jak jedna armia.
Po rozbiciu floty Skanii Ranowie odpłynęli na bezpieczny dystans, by po pewnym czasie powrócić podstępem w rejon duńskich kotwicowisk. Tym razem zagrożone stały się królewskie okręty, co natychmiast podkopało morale załóg. Duńczycy wpadli w panikę, a strach narósł, gdy Ranowie zaczęli upozorowany generalny szturm. Napastnicy nie planowali jednak prawdziwego ataku — duńska przewaga liczebna była zbyt duża. Chodziło im o zastraszenie przeciwnika. I ten cel w dużej mierze osiągnęli.
Gdy flota rugijska odpłynęła do domu, Duńczycy, chcąc się odegrać, zamierzali ponownie przeprowadzić generalny atak na wały Dubina. Sprzeciwili się temu jednak Sasi, którzy woleli porozumieć się z obrońcami. Najeźdźcy zgodzili się odstąpić spod grodu w zamian za przyjęcie chrześcijaństwa przez Obodrytów oraz wydanie duńskich jeńców.
Szczecin 1147: krucjata przeciw chrześcijanom
Równolegle do wypraw Henryka Lwa pod Dubin, oddziały margrabiego Albrechta Niedźwiedzia działały pod Dyminem, którego mimo wysiłków nie zdołały zdobyć. Niedługo po odwrocie spod tej warowni wojska Albrechta ruszyły pod Szczecin, broniony przez księcia pomorskiego Racibora oraz biskupa Wojciecha. Także i tam Niemcy, mimo gwałtownych szturmów, nie potrafili złamać oporu obrońców i wymusić kapitulacji.
W pewnym sensie pod murami Szczecina wojska niemieckie wystawiły się na kompromitację, bo przyszło im walczyć z chrześcijanami, którzy stosunkowo niedawno przyjęli chrzest. Oznaczało to więc otwarte naruszenie idei krucjatowej, zakładającej prowadzenie walki wyłącznie przeciw niewiernym.
Znaczna część dotychczasowych badaczy przyjmowała, że pod Szczecinem pojawiła się również armia Mieszka III Starego. Nie jest to jednak wcale przesądzone. Za sprawą nieżyjącego już lubelskiego mediewisty K. Myślińskiego rozwinęła się hipoteza, wedle której książę wielkopolski wyruszył raczej do sąsiadującej z jego ziemiami Brandenburgii, by umocnić tam własne wpływy. Gdyby tak było, oznaczałoby to, że Piast działał wbrew oczekiwaniom swoich niemieckich sprzymierzeńców. Czy rzeczywiście tak się stało, rozstrzygnąć mogą dopiero dalsze studia — a stan badań w tej kwestii pozostaje dziś raczej niezadowalający.
Nie ulega natomiast wątpliwości, że po 1147 roku Mieszko III Stary jeszcze nie raz ingerował w sprawy Brandenburgii. Gdy trzy lata później (1150) bezpotomnie zmarł władca Brenny, Przybysław, władzę przejął tam Jaksa z Kopaniku, wspierany polskimi posiłkami. Aktywność Mieszka przyczyniła się do wyparcia z Brenny wojsk Albrechta Niedźwiedzia — tego samego, z którym zaledwie dwa lata wcześniej (1148) Piast zawierał sojusz.
Z powyższego jasno wynika, że książę władający Wielkopolską był politykiem wyjątkowo sprawnym i w razie potrzeby potrafił szybko przestawiać zwrotnice sojuszy. Robił to po to, by konsekwentnie wzmacniać swoją pozycję w rządzonym przez siebie księstwie.
Źródła:
- Barkowski Robert F., Bitwy Słowian, Bellona, Warszawa 2018.
- Barkowski Robert, Krucjata połabska 1147, Bellona, Warszawa 2017.
- Barkowski Robert F., Słowianie połabscy. Dzieje zagłady, Bellona, Warszawa 2015.
- Gładysz Mikołaj, Zapomniani krzyżowcy. Polska wobec ruchu krucjatowego w XII–XIII wieku, Wydawnictwo „DiG”, Warszawa 2002.
- Güttner Sporzyński Darius von, Piastowie a idea wypraw krzyżowych w czasie pierwszej i drugiej wyprawy krzyżowej, [w:] Kościół w monarchiach Przemyślidów i Piastów, red. Józef Dobosz, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2009.
- Kosiarz Edmund, Wojny na Bałtyku X–XIX wieku, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1978.
- Myśliński Kazimierz, Polityka polska wobec Słowian połabskich do końca XII wieku, Wydawnictwo Templum, Wodzisław Śląski 2011.
- Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
- Smolka Stanisław, Mieszko Stary i jego wiek, wprowadzenie Jan Tęgowski, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2009.
- Światłowski Marek, Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII–XIII w.), Wydawnictwo Avalon, Kraków 2015.
- Turasiewicz Andrzej, Dzieje polityczne Obodrzyców. Od IX wieku do utraty niepodległości w latach 1160–1164, Nomos, 2004.bg ug