Rosja twierdzi, że Krym zawsze był rosyjski. Historia pokazuje coś zupełnie innego
Półwysep Krymski, wciśnięty między wody Morza Czarnego i Azowskiego, od zawsze był miejscem, gdzie ścierały się wpływy, języki i ambicje kolejnych potęg. Nic dziwnego, że i dziś jego status budzi emocje i nie daje prostych odpowiedzi. Skąd wzięła się ta nieustanna walka o Krym? Żeby to zrozumieć, trzeba cofnąć się o całe stulecia — do historii jednego z najbardziej zapalnych punktów na mapie Europy.
- Ludy indoeuropejskie na Krymie w starożytności
- Krym: stepy koczowników i greckie miasta
- Najazdy Rusi i Mongołów na Krym
- Chanat Krymski i walka o autonomię
- Krym od Chanatu do aneksji Rosji
Ludy indoeuropejskie na Krymie w starożytności
W starożytności Krym pozostawał pod silnym wpływem ludów indoeuropejskich. Część badaczy wiąże go nawet z szeroko pojmowaną „praojczyzną” tych społeczności (koncepcja Stepu Pontyjskiego). Surowe warunki klimatyczne nie sprzyjały powstaniu wyjątkowo zróżnicowanej kultury materialnej, jednak miejscowi potrafili zaskakiwać rozwiązaniami technicznymi, niekiedy wyprzedzającymi osiągnięcia bardziej rozwiniętych cywilizacji.
Za lud najczęściej kojarzony ze starożytnym półwyspem uchodzą Taurowie, obecni tu co najmniej przez całe I tysiąclecie p.n.e. To od nich wywodzi się grecka nazwa Krymu — Tauryda. Herodot i inni autorzy greccy przedstawiali ich jako społeczność waleczną i bezwzględną, mającą składać jeńców oraz rozbitków w ofierze dziewiczej bogini.
Kolejnym indoeuropejskim ludem zamieszkującym Krym byli Kimmerowie. Choć zwykle nie utożsamia się ich z Taurami, którzy trzymali się raczej południa i gór, Kimmerowie również uchodzili za groźnych wojowników. Już w VIII w. p.n.e. uderzyli na Urartu, osłabiając to państwo i pośrednio torując drogę do zwycięstwa Sargona II nad jego władcami. Z czasem przesuwali się dalej — ku Azji Mniejszej i Iranowi. Około 700 r. p.n.e. najechali Frygię, która po tym ciosie nigdy nie odzyskała dawnej pozycji. Ich przewagę wzmacniały innowacje: przypisuje się im rozwój pieców hutniczych oraz wytapianie stali. To właśnie Kimmerowie tworzyli najwcześniejszą kulturę epoki żelaza na obszarze dzisiejszej Ukrainy.
Najbardziej rozpoznawalnym, a przy tym jednym z najbardziej intrygujących ludów Stepu Pontyjskiego — w tym północnego Krymu — byli Scytowie. Z ich kręgu wyłonili się Sarmaci, którzy około 200 r. p.n.e. zdominowali Scytów Pontyjskich. Dla nas to szczególnie ciekawe, bo Sarmaci dotarli aż nad Wisłę i z czasem ulegli slawizacji. Przez stulecia właśnie ich uznawano za legendarnych przodków polskiej szlachty.
Krym: stepy koczowników i greckie miasta
Stepowe obszary północnej części półwyspu rzadko kusiły wielkie imperia. Pełne podporządkowanie Krymu oznaczało dla każdego sprawnie zorganizowanego państwa stałe narażenie na najazdy, konieczność utrzymywania kosztownej obrony i nieustanny spór z miejscową ludnością — a wszystko to w zamian za ziemie niezbyt urodzajne. Inaczej patrzyli na nie pasterze-wojownicy: dla nich liczyły się rozległe pastwiska. Nic więc dziwnego, że zarówno Scytowie i Sarmaci, jak i późniejsi Chazarowie budowali swoją gospodarkę na hodowli zwierząt trawożernych oraz na łupach zdobywanych w wyprawach wojennych.
Dla Greków, a później Bizantyjczyków (i przez pewien czas także Włochów) kluczowe znaczenie ekonomiczno-strategiczne miało krymskie wybrzeże (Tauryda). Południowy pas półwyspu nadawał się również do uprawy zbóż, co dodatkowo podnosiło jego wartość. Już w V w. p.n.e. Grecy zakładali tu pierwsze kolonie — najsłynniejszą z nich był Chersonez. Nazwa tego miasta funkcjonowała też jako jedno z określeń Krymu, przynajmniej tej części półwyspu, którą Grecy zdołali utrzymać pod swoją kontrolą. Konflikty ze Scytami zmusiły ich jednak do uznania zwierzchnictwa innego greckiego państwa — Pontu. W II w. p.n.e. stali się poddanymi króla Mitrydatesa. Ten, po długich wojnach z Rzymem, został zdradzony przez syna i własnych poddanych, a nie mogąc znieść perspektywy rzymskiej niewoli, odebrał sobie życie. W rezultacie rozległe królestwo Mitrydatesa, wraz z wybrzeżem Krymu, przeszło pod kontrolę Rzymian. Mimo to ludność i kultura pozostały greckie jeszcze przez wiele stuleci — najpierw pod zwierzchnictwem rzymskim, później bizantyjskim oraz w królestwach powiązanych z Bizancjum: Trapezuncie i Teodoro.
Najazdy Rusi i Mongołów na Krym
Alanowie, nierzadko zaliczani do kręgu Sarmatów, utrzymali się na Krymie aż do XIII stulecia. Z czasem jednak większa część dawnej etnicznej mozaiki Stepu Pontyjskiego zniknęła pod naciskiem Hunów i Gotów albo rozproszyła się po różnych częściach Europy. W IV wieku półwysep znalazł się pod kontrolą Hunów. Później, między VIII a X stuleciem, północ Krymu wraz ze Stepem Pontyjskim weszła w skład strefy wpływów Kaganatu Chazarskiego, podczas gdy wybrzeże pozostawało w rękach Bizancjum. W IX wieku pojawiło się jednak kolejne wyzwanie – wyprawy z Rusi. Ruś, zrodzona jako dobrowolny związek słowiańskich i ugrofińskich poddanych oraz skandynawskich (normandzkich) elit, coraz wyraźniej krzepła jako organizm państwowy. W latach 965–966 władca Rusi Kijowskiej, Światosław, rozgromił państwo Chazarów. Z kolei w 988 roku książę Włodzimierz uderzył na Krym i zdobył Chersonez, lecz po negocjacjach przyjął chrzest w obrządku greckim i oddał miasto Grekom.
Ruś Kijowska nie zdołała na trwałe podporządkować sobie Krymu, a uwaga jej władców stopniowo przesuwała się ku północy. Tymczasem na stepach pojawił się kolejny lud tureckiego pochodzenia – Połowcy. Stanowili zachodnią część szerszej, luźno skonfederowanej wspólnoty plemion znanych jako Kipczacy. To właśnie oni zamieszkiwali obszary, które później przejęli Czyngis-chan i jego następcy. Kipczacy byli regularnie zwalczani przez Rusinów, a echo tych starć przetrwało m.in. w operze „Kniaź Igor”. Gdy nadciągnęło zagrożenie mongolskie, Połowcy i Rusini spróbowali działać razem, lecz ponieśli klęskę w bitwie nad Kałką (1223 r.). Wkrótce niepowstrzymani Mongołowie wkroczyli na Krym i podporządkowali sobie państwo ruskie. Niedługo po śmierci synów Czyngis-chana jego imperium zaczęło się kruszyć, a Półwysep Krymski znalazł się w granicach zachodniej części mongolskiego świata – Złotej Ordy.
Chanat Krymski i walka o autonomię
XV stulecie było dla Krymu wyjątkowo ciekawe. Złota Orda już od XIV wieku stopniowo się kruszyła, a jej ostateczny upadek przyspieszyły wyprawy Timura Chromego (Tamerlana). Ta zmiana układu sił pozwoliła Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu wybić się na niezależność od tatarskiej dominacji. Po Ordzie pozostały dwa chanaty, które odwoływały się do spuścizny Czyngis-chana. Jednym z nich był Chanat Krymski, powołany w 1441 roku ze stolicą w Bakczysaraju. Tatarzy krymscy widzieli w sobie również spadkobierców dawnej konfederacji kipczackiej.
Południowe wybrzeże wciąż znajdowało się w rękach Genui oraz Cesarstwa Trapezuntu (powstałego z Bizancjum w XIII wieku). Funkcjonowało tu także niezależne państwo znane jako Teodro, zwane też Gotią. W 1453 roku Osmanowie zdobyli Konstantynopol. Pozostałe resztki dawnego Cesarstwa Wschodniego – Trapezunt i Teodoro – wkrótce podzieliły jego los. Gdy sułtan przejął kontrolę nad krymskim wybrzeżem, podporządkował sobie również Chanat Krymski. W praktyce częściej traktował go jednak jak sprzymierzeńca niż jak zwykłą prowincję. Chanowie Krymu aż do XVIII wieku zachowywali znaczną autonomię polityczną.
Tatarzy krymscy odgrywali istotną rolę w konfliktach Rzeczypospolitej z Turcją oraz Kozakami. Władysław IV rozważał nawet rozbicie chanatu, lecz sejm nie chciał przeznaczyć środków na taką wojnę. Jednym z następstw była eskalacja napięć na Ukrainie: bunt Kozaków Zaporoskich i powstanie Chmielnickiego, w którym Tatarzy wsparli stronę kozacką. W kolejnych latach układy i sojusze wielokrotnie się przetasowywały. Tatarzy krymscy niemal zawsze występowali jednak po czyjejś stronie przeciw Moskwie, bo dobrze rozumieli, że rosnące w siłę carstwo coraz mocniej zagraża ich samodzielności.
Krym od Chanatu do aneksji Rosji
Splot wydarzeń, który umożliwił narodziny Chanatu Krymskiego, uruchomił też procesy prowadzące do wyrośnięcia na wschodzie niezależnego księstwa, a wkrótce potężnego państwa moskiewskiego. Od 1547 roku władca w Moskwie przyjął tytuł cara Wszech Rusi. Z peryferyjnego, ruskiego organizmu Moskwa szybko przeobraziła się w realne zagrożenie dla sąsiadów. W XVIII wieku zarówno Rzeczpospolita, jak i Imperium Osmańskie wyraźnie słabły. Po klęsce Turcji w wojnie z Imperium Rosyjskim Chanat Krymski w 1774 roku trafił pod protekcję Moskwy. To był dopiero początek. Rosja rozpoczęła politykę rusyfikacji i przebudowy demograficznej Krymu, wypychając ludność chrześcijańską do tzw. Noworosji (rejony wschodniej Ukrainy i Mołdawii). Narastające osłabienie oraz konflikty wewnętrzne szybko doprowadziły do likwidacji Chanatu i włączenia Krymu do Imperium Rosyjskiego (1783 r.).
Taki stan utrzymywał się w zasadzie aż do wojny krymskiej, która – mimo nazwy – nie przyniosła na półwyspie rewolucji politycznej. Dla zwycięskich w regionie państw zachodnich kluczowa była demilitaryzacja wybrzeży Morza Czarnego. Krym pozostał jednak pod kontrolą Rosji.
W XX wieku półwysep kilkukrotnie próbował wrócić do idei autonomii. W czasie wojny domowej (1917–19) funkcjonowała Krymska Republika Ludowa ogłoszona przez Tatarów Krymskich. Ostatecznie jednak Krym zdobyli bolszewicy i utworzono Krymską Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką, istniejącą do 1946 roku.
Do 1944 roku dominującą grupą na Krymie byli Tatarzy – potomkowie dawnych poddanych Chanatu. Stalin postanowił jednak przeprowadzić masowe wysiedlenia i ostatecznie „przestawić” ten region na rosyjskie tory. Jako pretekst podano rzekomą współpracę z Niemcami w czasie wojny. Część Tatarów faktycznie patrzyła na Niemców życzliwiej, bo ci traktowali miejscowych lepiej niż bolszewicy. Rzeczywistość była jednak bardziej złożona: wielu Tatarów (mimo traum związanych z NKWD) walczyło w Armii Czerwonej. To nie miało znaczenia – decyzja Stalina była rozkazem. W maju 1944 roku ruszyła brutalna akcja deportacyjna, w której zginęły tysiące ludzi. Ocalałych wywieziono głównie do Uzbekistanu. Na ich miejsce sprowadzano Rosjan i Ukraińców, a dwa lata później formalnie utworzono (już pozbawiony autonomii) Obwód Krymski. W 1954 roku całkowicie odmieniony demograficznie Krym przekazano Ukraińskiej SRR.
Czystki i przesiedlenia odcisnęły piętno na tożsamości półwyspu. Gdy w 1991 roku mieszkańcy Krymu opowiedzieli się za utworzeniem Autonomicznej SRR w ramach Ukrainy, kluczowym powodem była przewaga ludności rosyjskiej. Po rozpadzie Związku Radzieckiego, z tych samych przyczyn, powstała Autonomiczna Republika Krymu, która w 2014 roku została zaanektowana przez Rosję. W efekcie Federacja Rosyjska wzmocniła kontrolę nad dostępem do Morza Czarnego.
Do kogo należy więc Krym? Z punktu widzenia formalnego – do Rosji. Z perspektywy „sprawiedliwości dziejowej” można argumentować, że należałoby go oddać Tatarom i stworzyć realnie niezależną republikę. Taki scenariusz oznaczałby jednak kolejne napięcia i spory. Patrząc na bezpieczeństwo międzynarodowe, wielu uznałoby, że najmniej ryzykownym rozwiązaniem byłby powrót Krymu do Ukrainy.
Jak widać, historia tego miejsca jest wielowarstwowa i trudno jednoznacznie wskazać, kto ma pełne prawo o nim decydować. Jedno pozostaje pewne – przyszłość Krymu może nas jeszcze zaskoczyć. Oby nie było to zaskoczenie w złym kierunku.
Źródła:
- Stanisław Guliński, Całkiem bliski wschód, Warszawa 2008
- Tadeusz Sulimirski, Sarmaci, Warszawa 1979
- Leszek Podhorodecki, Chanat Krymski. Imperium koczowników na rubieżach Europy, Bellona 1987
- Julia Zabłocka, Dzieje Bliskiego Wschodu w starożytności, Ossolineum 1982