Sprowadził ich, by się bronić – później nie mógł już ich zatrzymać. Tak pojawili się w Polsce Krzyżacy
W masowej wyobraźni Krzyżacy istnieją głównie dzięki Sienkiewiczowi i filmowi Aleksandra Forda. Ale to, co znamy jako „wielką wojnę z Zakonem”, było tylko echem wydarzenia, które zaczęło się znacznie wcześniej — od jednej decyzji Konrada Mazowieckiego, by zaprosić Krzyżaków na polskie ziemie. To właśnie ten ruch uruchomił lawinę, której skutki miały ciągnąć się przez pokolenia. Tylko czy naprawdę można obarczać go winą za katastrofę, której rozmiarów nie dało się wtedy przewidzieć — i jednocześnie nie zapytać, co pchnęło go do tak ryzykownego kroku?
- Początki Zakonu Krzyżackiego w Prusach
- Dlaczego sprowadzono krzyżaków do Polski?
- Kto naprawdę sprowadził krzyżaków?
- Kto naprawdę sprowadził krzyżaków?
Początki Zakonu Krzyżackiego w Prusach
Utworzony w 1191 roku Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie rzadko bywa przywoływany pod swoją pełną, rozbudowaną nazwą. Zdecydowanie częściej mówi się po prostu „Zakon Krzyżacki”, choć to skrócenie nie oddaje w pełni jego początków, nierozerwalnie związanych z epoką krucjat.
Za architekta potęgi Zakonu uchodzi Herman von Salza — i to z jego osobą łączy się także wątek sprowadzenia krzyżaków na ziemie polskie. Był to człowiek nietuzinkowy: pochodził z ubogich warstw rycerstwa, a mimo to jako wielki mistrz zyskał ogromny autorytet polityczny. W czasach ostrego sporu między cesarstwem a papiestwem należał do najbliższego otoczenia cesarza Fryderyka II, a jednocześnie dla papieża pozostawał nie tylko dopuszczalnym rozmówcą, lecz również zaufanym partnerem. Von Salza konsekwentnie starał się przekuć swoją pozycję w realne korzyści dla Zakonu — jego celem było powołanie niezależnego państwa zakonnego.
Takie plany testowano najpierw daleko od Europy Środkowej. W 1220 roku Zakon nabył rozległe ziemie w pobliżu Akki w Palestynie. Całe przedsięwzięcie zależało jednak od powodzenia krzyżowców w Ziemi Świętej i ostatecznie runęło w 1291 roku, gdy muzułmanie zdobyli Akkę — ostatnią twierdzę chrześcijan w regionie. Z podobnych powodów nietrwałe okazały się również zamiary osiedlenia się na Cyprze.
Znacznie stabilniej wyglądała oferta króla Węgier Andrzeja II, który zaproponował Zakonowi rozległy obszar w Siedmiogrodzie. Krzyżacy mieli tam bronić pogranicza przed najazdami pogańskich koczowników — Połowców. Zakon szybko zbudował sześć zamków i podjął starania, by papież uznał te ziemie za własność Stolicy Apostolskiej, co w praktyce miało umocnić i zabezpieczyć ich posiadanie. Reakcja była łatwa do przewidzenia: węgierski monarcha stanowczo zaprotestował przeciw takiej polityce, a w 1225 roku zakonników wypędzono z Siedmiogrodu.
Mimo to już pod koniec tego samego roku Krzyżacy otrzymali kolejne zaproszenie — tym razem do Prus — od władcy znacznie słabszego niż król Węgier: księcia Konrada Mazowieckiego.
Dlaczego sprowadzono krzyżaków do Polski?
Na progu XIII stulecia Prusowie oraz inne ludy bałtyckie pozostawały ostatnimi znaczącymi enklawami pogaństwa na południowych wybrzeżach Bałtyku. Były to ziemie słabo zaludnione, co sprzyjało braku trwałej, scentralizowanej władzy i utrzymywaniu się luźnych wspólnot plemiennych zamiast jednolitego państwa.
W chrystianizacji pewne postępy osiągnął biskup Chrystian, który kierował swoje działania przede wszystkim do starszyzny. Nawracając elitę, jednocześnie — przynajmniej w wymiarze formalnym — obejmował chrześcijaństwem także ludność podporządkowaną wpływowym rodom.
Takie rozwiązanie uderzało jednak w ambicje piastowskich i pomorskich władców, chcących rościć sobie prawo do zwierzchnictwa nad dopiero co ochrzczonymi poganami. Dodatkowo misje były przez Prusów postrzegane jako atak na ich obyczaje i tradycję, co prowadziło do wypraw odwetowych i najazdów na Mazowsze.
Interesującą propozycję wysunął książę krakowski Leszek Biały, zaangażowany w sprawę od strony politycznej: sugerował, by nawracanie łączyć z handlem. Prusowie, kupując polską sól i żelazo, mieli przy okazji poznawać podstawy katechizmu. Pomysł spotkał się nawet z życzliwym odzewem papieża, ale w realiach epoki wydaje się mało wykonalny i zdecydowanie zbyt nowatorski. Był to przecież czas krucjat.
W wyprawach przeciwko Prusom w latach 1218 oraz 1221-1223 uczestniczyło rycerstwo polskie i niemieckie, a także książęta z rodu Piastów. Obie zakończyły się porażką. Prusowie nie tylko odzyskali utracone tereny, lecz także kontynuowali napady na Mazowsze mimo zorganizowanej obrony granicy w postaci tzw. “stróży rycerskiej”. To narastające poczucie zagrożenia najlepiej tłumaczy, dlaczego ostatecznie zapadła decyzja o sprowadzeniu krzyżaków do Polski.
Kto naprawdę sprowadził krzyżaków?
W powszechnej opinii odpowiedzialnością za sprowadzenie Krzyżaków do Polski obarcza się Konrada Mazowieckiego. Z formalnego punktu widzenia była to jego samodzielna decyzja. Gdy jednak zajrzymy głębiej w źródła i kontekst epoki, szybko widać, że cała historia ma znacznie więcej odcieni.
Z Kroniki Oliwskiej dowiadujemy się, że Konrad Mazowiecki „odbył bardzo rozsądną naradę z panem Chrystianem z zakonu cysterskiego, pierwszym biskupem chełmińskim oraz innymi biskupami i możnymi swego księstwa”. Z kolei Kronika Wielkopolska podaje, iż książę „idąc za radą biskupa Guntera przyznał na dwadzieścia lat ziemię chełmińską brodaczom, czarnym krzyżem znaczonym szpitalnikom świętej Marii Jerozolimskiej z Zakonu Niemieckiego”. A dalej: “Książę Henryk [Brodaty] poprosił swego stryja Konrada, aby zechciał na stałe przyznać krzyżakom wspomnianą ziemię chełmińską”.
Na rolę Henryka Brodatego jako ważnego inspiratora wskazuje też Jan Długosz, kronikarz i autor opisów wielkiej wojny z Zakonem Krzyżackim.
Wynika z tego, że kluczowe postacie z kościelnego i politycznego otoczenia księcia naciskały, by Krzyżaków do Polski sprowadzić. Co więcej, w praktyce zakonnicy już wtedy pojawili się na ziemiach polskich — na Śląsku osadził ich właśnie Henryk Brodaty. Ten sam władca, chcąc zabezpieczyć granice swojego księstwa, sprowadzał również inne zakony rycerskie. Można więc przypuszczać, że to jego doświadczenia i „sprawdzone” rozwiązania brzmiały dla Konrada Mazowieckiego najbardziej wiarygodnie.
Osobnym, a zarazem wyjątkowo spornym wątkiem są podstawy prawne, na które powoływał się Zakon Krzyżacki. Dwa kluczowe dokumenty do dziś budzą wątpliwości. Wiele przesłanek wskazuje, że przywilej kruszwicki, w myśl którego Konrad Mazowiecki oddawał ziemię chełmińską na własność, został przez krzyżaków sfałszowany. Taki falsyfikat pokazano papieżowi w 1234 roku i na tej podstawie ojciec święty przejął tę ziemię jako swoją, po czym przekazał ją zakonowi w posiadanie. Podobny w charakterze dokument wystawiony przez cesarza — “Złota Bulla” z Rimini — najpewniej został antydatowany: powstał prawdopodobnie w połowie lat 30. XIII wieku, choć jego treść sugeruje rok 1226. Stąd wzięła się utrwalona w szkolnych podręcznikach błędna data sprowadzenia krzyżaków do Polski.
Najbardziej bezsporne pozostaje jednak to, że Krzyżakom udało się uzyskać protekcję zarówno cesarza, jak i papieża, a tym samym wywalczyć prawną niezależność od piastowskiego księcia. To właśnie ta niezależność dała im przewagę, której Konrad Mazowiecki nie był w stanie zrównoważyć.
Trzeba bowiem pamiętać, że relacja między zakonem a Konradem przypominała grę interesów — każda ze stron próbowała wykorzystać drugą do realizacji własnych planów. Krzyżacy dążyli do zbudowania własnego, samodzielnego państwa, natomiast Konrad Mazowiecki chciał ich siłą nie tylko odeprzeć Prusów, lecz także poszerzyć swoje władztwo o ziemie pogan.
Kto naprawdę sprowadził krzyżaków?
Nie da się więc w jednym zdaniu rozstrzygnąć, kto tak naprawdę sprowadził Krzyżaków, bo w tę decyzję była uwikłana całkiem liczna grupa osób. Wśród nich znajdziemy piastowskich książąt, polskich duchownych, a także dwóch reprezentantów średniowiecznej władzy uniwersalnej — cesarza i papieża.
Gdy do tego dołożymy stan wyższej konieczności wywołany pruskim zagrożeniem oraz to, że Konrad Mazowiecki najpewniej stał się ofiarą fałszerstwa, widać, że trudno mówić tu o „winie” wprost. Bardziej pasuje określenie błąd polityczny — książę po prostu źle ocenił sytuację i konsekwencje. Można przypuszczać, że postąpiłby inaczej, gdyby znał kulisy wypędzenia Krzyżaków z Siedmiogrodu. Najwyraźniej jednak nie miał o tym wiedzy albo znał wersję wydarzeń korzystną dla zakonu, przedstawiającą go w pozytywnym świetle.
Jeśli już szukać odpowiedzialności Konrada Mazowieckiego, to raczej w jego powściągliwości wobec działań Krzyżaków. Przyczyn mogło być wiele i można tu snuć różne hipotezy. Na pewno uwagę księcia pochłaniały ambicje zdobycia tronu krakowskiego. Los sprawił bowiem, że w 1227 roku zmarł dotychczasowy książę krakowski Leszek Biały, brat Konrada Mazowieckiego. Zrealizowanie tej pokusy wymagało uspokojenia mazowiecko-pruskiej granicy — praktycznie za wszelką cenę.
Żeby jednak zachować sprawiedliwość, trzeba pamiętać, że dziś na dzieje Krzyżaków patrzymy z dalekiej perspektywy — widzimy w nich nie tylko wielką wojnę z zakonem krzyżackim czy hołd pruski, ale też zabory i narrację o „odwiecznej walce z żywiołem niemieckim”. Tego typu spojrzenia nie mógł mieć mazowiecki książę. Dla niego Krzyżacy byli po prostu jednym z zakonów rycerskich, podobnym do templariuszy, joannitów czy iberyjskich kalatrawensów, których obecność w Polsce nie wywoływała aż tylu problemów.
Źródła:
- Boockman H., Zakon krzyżacki, tłum. Robert Traba, VOLUMEN, MARABUT, Warszawa–Gdańsk 2002.
- Grodecki R., Zachorowski S., Dąbrowski J., Dzieje Polski średniowiecznej, red. Jerzy Wyrozumski, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS, Kraków 2011.
- Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2010.
- Teterycz-Puzio A., Konrad I Mazowiecki. Kniaź wielki lacki (1187/89–31 sierpnia 1247), Avalon, Kraków 2019.