Budowniczowie piramid jedli zupełnie inaczej, niż sądzimy. Archeolodzy odkryli zaskakującą prawdę
Starożytni Egipcjanie traktowali jedzenie jak sprawę życia i śmierci. Każdy sezon na polach był próbą nerwów, bo plony zależały od kaprysu Nilu: gdy woda wzbierała za mocno albo nie przyszła wcale, nad krajem zawisało widmo długich miesięcy niedostatku. Do tego dochodził lęk przed wojną — wtedy spichlerze pustoszały, chłopi nie dowozili zboża, a pola zarastały, jakby czas się zatrzymał. A jednak między tymi mrocznymi okresami Egipt potrafił rozkwitać. W chwilach dostatku dbano o pełne stoły, składano bogom hojnie mięso i dary z żywności, a sceny uczt i ofiar utrwalano na ścianach grobowców oraz w świątynnych reliefach. Co więcej — do komór grobowych faraonów wkładano zapasy, by władca nie wyruszał w zaświaty z pustymi rękami. Co naprawdę trafiało na talerze i do kubków mieszkańców Egiptu? Odpowiedź potrafi zaskoczyć — i właśnie do niej zaraz przejdziemy.
- Pokarmy i napoje w egipskim Duat
- Co jedli starożytni Egipcjanie?
- Co jadano i pito w starożytnym Egipcie
Pokarmy i napoje w egipskim Duat
Starożytni Egipcjanie byli przekonani, że po śmierci czeka ich radosna egzystencja w krainie zmarłych Duat. Życie po drugiej stronie miało wyglądać inaczej niż na ziemi: bez codziennych trosk, za to wśród obfitości jedzenia i napojów. W egipskim „raju” uciążliwe obowiązki spadały na służących, których zastępowały symboliczne figurki uszebti. Zmarły, w otoczeniu rodziny, ucztował, oddawał się przyjemnym zajęciom i odpoczywał w ogrodzie wśród kwiatów. W zaświatach nie nękały go choroby ani głód — cieszył się dostatkiem i dorodnymi plonami. Na ścianach grobowców archeolodzy odnaleźli sceny przedstawiające krainę umarłych, a w wyposażeniu grobowym natrafiono na figurki uszebti oraz pozostałości po żywności, która miała towarzyszyć zmarłemu w drodze do wieczności.
Przykłady zabytków, na których utrwalono pokarmy starożytnych Egipcjan:
Teksty piramid - uznaje się je za najstarszy na świecie zbiór religijnych inskrypcji. Teksty piramid odkryto w grobowcu Unisa – faraona V dynastii (około 2367 – 2347 p.n.e.). Gdy mumia Unisa spoczęła w grobowcu, zadbano, by władca miał do dyspozycji zarówno prawdziwe jedzenie i napoje, jak i ich przedstawienia w formie malowideł nagrobnych. Dzięki temu podczas wędrówki do siedziby bogów niczego mu nie brakowało. Na ścianach komór grobowych badacze odczytali nazwy potraw i produktów, które Unis miał spożywać w drodze do gwiazd:
- napoje – woda, wino z Północy ( z Dolnego Egiptu), dzbany piwa,
- pokarmy –bochenki jęczmiennego chleba, okrągłe placki, kosze ciastek, kosze okrągłych małych bochenków hebenenet, suszona pszenica, suszony jęczmień, pszenica orkisz-emmer, garnki śmietany
- mięso zwierząt - kawałki pieczeni, przednia szynka, biodrówka, noga tuszy, porcje żeberek, nerki, wątroba, śledziona, boczek,
- mięso kaczek i gęsi,
- świeże warzywa i owoce - wiązki cebuli, bób, czosnek, kosze fig, kosze białych i zielonych owoców, owoce jujuba.
Sarkofag królowej Kauit – żony Nebhepetre Mintuhotepa II, władcy XI dynastii (około 2008 – 1957 p.n.e.). Na wapiennym sarkofagu przedstawiono scenę, w której królowa popija świeże mleko krowy Hathor — bogini, dawczyni życia.
Wapienna figurka piwowarki (około 2350 r. p.n.e.) – ukazuje kobietę warzącą piwo. Przeciera ona przez sito namoczony jęczmień, z którego po fermentacji powstaje jeden z najpopularniejszych napojów starożytnych Egipcjan — piwo.
Kaplica grobowa królewskiego pisarza Nebamona - z czasów XVIII dynastii (około 1550 – 1292 p.n.e.) zawiera liczne malowidła pokazujące codzienne zajęcia Egipcjanina. Widzimy m.in. pisarza polującego na bagnach na wodne ptactwo wraz z żoną i córką, scenę przedstawiającą stado bydła należące do Nebamona, a także ogród z sadzawką pełną ryb oraz drzewami palm daktylowych i sykomor.
Co jedli starożytni Egipcjanie?
Mięso – najczęściej pochodziło z hodowanych afrykańskich wołów, a także z antylop, gazeli i oryksów, na które urządzano polowania podczas wypraw na pustynię. W gospodarstwach trzymano też kozy, owce i świnie, choć źródła nie rozstrzygają jednoznacznie, czy ich mięso trafiało na stół. Za to na szeroką skalę jadano drób. Papirusowe rejestry wymieniają ogromne ilości gołębi, gęsi, kaczek, żurawi, ptaków śpiewających oraz przepiórek. W diecie Egipcjan ważne miejsce zajmowały również ryby – tępogłowy, sumy afrykańskie, mruki, cychle i okonie nilowe.
Jarzyny – wśród najczęściej jedzonych warzyw, określanych jako renpwt, czyli produkty roczne, znajdowały się pory, cebule, czosnek oraz rzepa. To właśnie taki zestaw mógł trafiać do robotników pracujących przy budowie piramidy Cheopsa. Jadano także ogórki, arbuzy i melony. Wysoko ceniono groch oraz bób – odnajdywano je w komorach grobowych jako dary dla zmarłych. W przydomowych ogrodach uprawiano sałatę, podawaną najczęściej z oliwą i solą.
Owoce - to przede wszystkim winogrona, figi i daktyle, które w egipskim klimacie dawały obfite plony. Zamożniejsi Egipcjanie potrafili też docenić smak orzechów kokosowych. Sadzone były drzewa owocowe – oliwne, jujuba oraz zwięźla, dająca kwaskawe, czerwonawe jagody. Zjadano również młode pędy papirusu. W epoce rzymskiej coraz częściej sięgano po czereśnie, gruszki, brzoskwinie i migdały.
Nabiał – za wyjątkowy przysmak uchodziło mleko pozyskiwane od krów, owiec lub oślic. Na egipskich stołach pojawiały się także masło, śmietana oraz sery.
Miód - należał do najbardziej cenionych produktów spożywczych. Miód i wosk zapewniały zarówno dzikie pszczoły, jak i te hodowane w ulach urządzanych w glinianych dzbanach. Gotowy miód przelewano do kamiennych naczyń, które następnie starannie pieczętowano.
Pieczywo – to przede wszystkim chleb i ciastka.Charakterystyczne, stożkowate bochenki wypiekano w formach: najpierw je rozgrzewano, a potem wypełniano drożdżowym ciastem. O ogromnym znaczeniu chleba może świadczyć fakt, że jego hieroglif oznaczał czynność ‘dawać’. Badania naukowe potwierdzają, że Egipcjanie znali wiele odmian pieczywa.
Napoje – najpopularniejszym napojem było piwo, wytwarzane głównie z jęczmienia i daktyli. Chętnie pito także wino oraz inne trunki określane jako pa-wer (rodzaj napoju na bazie wina) i szedeh (prawdopodobnie syrop z owoców granatu).
Co jadano i pito w starożytnym Egipcie
W krainie faraonów dzień wyznaczały dwa najważniejsze posiłki: poranny oraz jedzony we wczesnych godzinach popołudniowych (obiad). Tuż przed snem sięgano jeszcze po wieczorny posiłek mesyt. Jadano na siedząco, przy niskich stolikach. Na talerzach najczęściej lądowały chleb i piwo, do tego porcja mięsa, warzywa, owoce zależne od pory roku oraz słodkie wypieki. Na codzienne mięso mogli pozwolić sobie głównie zamożni Egipcjanie. Mięso zwykle gotowano albo pieczono. Drób także trafiał do pieca lub na rożen – nadziane kawałki trzymano nad paleniskiem. Jadano również ryby: suszone na słońcu, solone, a czasem nawet surowe.
Zamożni Egipcjanie chętnie zapraszali rodzinę i przyjaciół na wspólne biesiady. Na malowidłach w grobowcach widać ucztujących gości, którym towarzyszy muzyka. Stoły uginały się od jedzenia: pieczonego i duszonego wołowego mięsa, ptactwa z rożna, pieczywa, ciastek, owoców i warzyw. Produkty starannie układano na półmiskach i paterach, a potem zabezpieczano przed muchami i kurzem. Na blatach ustawiano naczynia z alabastru i gliny, a piwo oraz wino rozlewano do najlepszych pucharów ze złota i srebra. Goście wchodzili do wysprzątanego domu, witani przez gospodarzy czekających przy bramie. Zajmowali miejsca na zdobionych krzesłach z wysokimi oparciami albo na taboretach; w skromniejszych domach siadano na matach lub poduszkach. Mężczyźni i kobiety biesiadowali osobno, choć zdarzało się, że małżonkowie mogli usiąść do posiłku razem.
Źródła:
- Teksty piramid z piramidy Unisa, tłum. A. Sarwa, Armoryka, Sandomierz 2009.
- Mitologie świata. Starożytny Egipt, Rzeczpospolita, t. 2.
- J. Fletcher, Egipt. Życie, legendy, sztuka, Świat Książki, Warszawa 2009.
- P. Montet, Życie codzienne w Egipcie w epoce Ramessydów, PIW, 1964.
- Sztuka starożytnego Egiptu, Moskwa 1972.