Herodot pisał o tym z przerażeniem. Każda kobieta musiała zrobić to chociaż raz w życiu
O Babilonie słyszał niemal każdy: starożytne miasto Mezopotamii, niegdyś duma i stolica Babilonii. Ale to, co naprawdę działo się za jego murami, wciąż umyka większości z nas. Dziś to archeologiczne stanowisko w Iraku — wtedy miejsce, o którym szeptano z mieszaniną fascynacji i lęku. Babilon miał opinię dawnej stolicy… chorób wenerycznych. Wszystko za sprawą Isztar — bogini, której kult miał zamienić miasto w najbardziej rozpustne w dziejach. Jak wyglądały te rytuały? Co sprawiło, że Babilon zasłużył na tak mroczną sławę? Czas zajrzeć tam, gdzie nie każdy odważyłby się wejść.
- Isztar: bogini seksu i zemsty w Babilonie
- Babilon i kult Isztar według Herodota
- Isztar i święta prostytucja w Babilonie
- Od Isztar do Afrodyty: seks i choroby
- Isztar i choroby weneryczne w Babilonie
Isztar: bogini seksu i zemsty w Babilonie
W dawnych czasach rytuały religijne potrafiły wyglądać zupełnie inaczej niż te, które znamy dziś. W Babilonie nie koncentrowano się aż tak mocno na modlitwie – znacznie większą rolę odgrywała sfera seksualna. Zjawisk nadprzyrodzonych nie próbowano wyjaśniać „na chłodno”, lecz przedstawiano je poprzez obrazy zbliżeń i płodności. Zanim jednak wejdziemy w bardziej pikantne wątki babilońskich praktyk, warto poznać główną bohaterkę całego tego erotycznego zamieszania: boginię Isztar, znaną też jako Inana, czyli Pani Nieba. Isztar kojarzono przede wszystkim z cielesną miłością. Część badaczy spiera się, czy taki obraz jest w pełni trafny, bo przecież miała męża – Dumuziego, boga wegetacji, urodzaju i natury. Problem w tym, że ich relacja i wspólne życie nie doczekały się jednoznacznego opisu w zachowanych źródłach. Poza jednym szczegółem, który wraca wyjątkowo często: Isztar miała przyczynić się do śmierci Dumuziego.
W Babilonii Isztar określano jako boginię miłości w najszerszym znaczeniu – a więc nie tylko tej małżeńskiej i „uporządkowanej”. Łączono ją zarówno z romansem poza małżeństwem, jak i z prostytucją, która z czasem stała się nawet sposobem oddawania jej czci. Szósta tablica babilońskiego Eposu o Gilgameszu (opowieści o wpół legendarnym władcy sumeryjskiego Unug) sugeruje, że Isztar nie obchodziła się łagodnie ze swoimi kochankami i często kończyli oni źle. Nic dziwnego, że lepiej było nie wchodzić jej w drogę – bogini miłości potrafiła posunąć się do okrucieństwa, choćby skazując własnego małżonka Dumuziego na krainę śmierci na wieczność. A wszystko to miało wynikać z jednego powodu: po powrocie z wyprawy do świata zmarłych Dumuzi nie okazał jej tęsknoty.
Babilon i kult Isztar według Herodota
Babilon był niegdyś stolicą Babilonii, położoną w dolinie między Tygrysem a Eufratem. Dla wielu to miasto kojarzy się przede wszystkim z cywilizacyjnym rozkwitem i potęgą imperium, które miało słynąć z niewyobrażalnych bogactw. A jednak w zbiorowej pamięci Babilon najmocniej utrwalił się jako miejsce rozwiązłości — i to głównie za sprawą bogini Isztar. To właśnie jej przypisywano „złą sławę” miasta, a dokładniej: wyjątkowo kontrowersyjny kult, który z czasem zaczął przyćmiewać inne skojarzenia. Nie znaczy to jednak, że czczenie miłości czy płodności było czymś nowym. To jedno z najstarszych religijnych wyobrażeń: już prastare społeczności tworzyły wizerunki pełnych kształtów kobiet, oddając w ten sposób hołd naturze i jej cyklom. W świecie antycznym z kolei popularny był kult Bogini Matki — pojmowanej jednocześnie jako oblubienica, rodzicielka i dziewica.
O obyczajach starożytnego Babilonu szeroko pisał grecki historyk Herodot, znany także jako Ojciec Historii. W jego relacji kult Isztar został przedstawiony wyjątkowo dosadnie: twierdził, że każda kobieta musiała przynajmniej raz w życiu usiąść w świątyni Isztar i oddać się cudzoziemcowi. Do świątyni miały więc przychodzić liczne niewiasty, ustawiające się w kolejce — często w towarzystwie służby. Gdy jedne opuszczały świątynię, ich miejsce natychmiast zajmowały kolejne. Według Herodota nie wolno było wrócić do domu, dopóki obcy mężczyzna nie nawiązał z kobietą cielesnej relacji. Historyk zaznaczał też, że nie każda mogła liczyć na szybkie zakończenie tego rytuału: piękniejsze rzekomo wracały prędko, otrzymując wraz z aktem „błogosławieństwo” bogini, natomiast mniej urodziwe miały nieraz czekać bardzo długo — nawet latami — zanim ktokolwiek je wybrał. Część badaczy podważa wiarygodność tej opowieści, ale też nigdy nie udało się jej definitywnie obalić. Dodatkowo sama postać Isztar i sposób, w jaki przedstawiano jej kult, sprawiają, że relacja Herodota wielu osobom wydaje się prawdopodobna.
Dla ludzi spoza murów Babilonu takie praktyki uchodziły wręcz za odpychające. Żydzi określali kobiety odwiedzające świątynię Isztar mianem „nierządnic babilońskich”. Z czasem sformułowanie to zaczęło żyć własnym życiem i stało się rozpoznawalnym symbolem — jako nazwa postaci z Księgi Objawienia, funkcjonującej jako uosobienie zła i Antychrysta.
Isztar i święta prostytucja w Babilonie
Babilończycy byli przekonani, że Isztar jest żywym wcieleniem miłości. Z tego powodu z dużą swobodą wchodzili w relacje seksualne z dopiero co poznanymi osobami. Wierzono, że akt zbliżenia przynosi partnerom młodość i siłę, a także podtrzymuje ich witalność. Sama bogini miała ukazywać się pod rozmaitymi postaciami. Jak opowiada „Epos o Gilgameszu”, w czasie nowego roku Isztar przybierała ludzką postać i świętowała w objęciach bogów. Ten motyw stał się wzorem dla kobiet związanych ze świątynią: odpowiednio szkolonych kapłanek, ale i świątynnych dziewek, o których słyszał podobno cały starożytny świat. Do przybytku Isztar przychodziły nie tylko kobiety, lecz także mężczyźni, szukający spotkania z „wysłanniczkami” bogini. Święte prostytutki — bo tak w dawnych czasach określano część kapłanek — miały szerzyć kult Isztar również poza murami świątyni. Wiele z nich uważało, że powinny służyć ukochanej bogini z pełnym oddaniem, dlatego spełniały ten obowiązek także poza sanktuarium. W ten sposób oddawały Isztar cześć, a jednocześnie miały zapewniać sobie dostatek oraz urodę, która nie przemija.
Co ciekawe, wśród posłanek Isztar bywały również kobiety zamężne. Dopiero po zbliżeniu z nieznajomym mogły wrócić do męża — „odmienione”, pełne energii i witalności. Inne przekazy sugerują natomiast, że do świątyni Isztar kierowano także młode dziewczęta, jeszcze przed ślubem. Oddając się obcemu mężczyźnie miały rzekomo uzyskać przychylność samej bogini, a tym samym zgodę na zawarcie małżeństwa. Seksualne uniesienia miały więc znaczyć coś więcej niż tylko troskę o zdrowie: przypisywano im również rolę w uświęceniu zaślubin. Te świątynne praktyki nie przeszły jednak bez echa — i właśnie do tego za chwilę szerzej wrócimy.
Od Isztar do Afrodyty: seks i choroby
Stało się tak, bo kult bogini Isztar wyszedł poza Babilon i ruszył na północ — aż na Cypr. To właśnie tam greccy osadnicy „ochrzcili” Isztar nowym imieniem: Afrodyta, bogini, która miała narodzić się z morskiej piany. Co ciekawe, na Cyprze krążą opowieści, że w miejscu jej narodzin miało być mnóstwo krwi oraz… spermy. Według mitu tytan Kronos wcześniej wrzucił do morza odcięty członek swojego ojca. Afrodyta, podobnie jak Isztar, wcale nie uchodziła za niewinną — kochała życie pełne rozkoszy. Nawet w Uruk (starożytnym mieście południowej Mezopotamii) dawniej urządzano orgie ku jej czci. Można więc powiedzieć, że to właśnie Isztar stała u źródeł cypryjskiej legendy o Afrodycie.
Wróćmy jednak do Babilonu, gdzie święte prostytutki postrzegano jako kobiety szczególne. Kiedy udało im się odbyć stosunek z obcym mężczyzną, nie miały większych trudności, by później znaleźć męża. I wszystko mogłoby skończyć się pięknym happy endem, gdyby nie to, że skutkiem przygodnego seksu bywały częste choroby przenoszone drogą płciową. Swoboda seksualna oraz brak jakichkolwiek zabezpieczeń sprawiały, że ludzie zarażali się niebezpiecznymi chorobami wenerycznymi.
Isztar i choroby weneryczne w Babilonie
W Babilonie sądzono, że choroby przenoszone drogą płciową nie biorą się znikąd. Uważano je za karę bogini Isztar wymierzaną tym, którzy nie trzymają się boskich nakazów. Isztar miała sprowadzać na winnych przeszywający ból i najcięższe schorzenia, które opisywano wręcz jako ucieleśnienie demona. Wierzono, że żaden medyk nie potrafi tego wyleczyć. Podobną groźbą posługiwał się też król Hammurabi, który w ten sposób „przeklinał” nieposłusznych w słynnym Kodeksie Hammurabiego. Trzeba jednak dodać, że choroby weneryczne nie były domeną wyłącznie świątyni – spotykano je również na ulicach, w ogrodach i na polach. Świątynia nie była więc jedynym miejscem, gdzie można było zarazić się kiłą czy rzeżączką.
Thorwald Jurgen pisał w książce Dawna medycyna. Jej tajemnica i potęga, że obok „świętych” prostytutek w Babilonie funkcjonowali także tzw. kulu – męscy prostytuci, świadczący usługi seksualne zarówno kobietom, jak i mężczyznom. Wspomina się również o wykastrowanych niewolnikach wciąganych w relacje homoseksualne, czyli o eunuchach. Taka forma miłości nie powinna zresztą dziwić: w starożytnych kulturach pojawiała się bardzo często i bywała społecznie akceptowana. Zdarzało się nawet, że stawiano ją wyżej niż heteroseksualność, uznając ją za szczególną i „wyjątkową”.
Nietrudno się domyślić, że przy częstych kontaktach z przypadkowymi partnerami w Babilonie szybko szerzyła się kiła. Dolegliwości intymne zaczęto traktować niemal jak codzienność, a stany zapalne dróg płciowych nie wywoływały większego poruszenia. Mimo to wciąż powtarzano, że Isztar karze „za coś” – choćby zsyłając rzeżączkę. Opisywano wtedy, że mocz mężczyzny przybierał barwę „moczu osła”. Za przejaw boskiej kary uznawano też ropę i krew wypływające z męskiego członka. Oczywiście cierpienie miało dotykać również kobiet, które – jak wierzono – nie żyły zgodnie z prawami bogów.
Żeby walczyć z dolegliwościami dróg płciowych, Babilończycy mieli opracować specjalne narzędzie zwane upu – brązową rurkę, za pomocą której podawano lekarstwo bezpośrednio do narządów płciowych. Niewykluczone, że w tej całej „Sodomie i Gomorze” narodził się więc wynalazek, który dziś uznaje się za jeden z ważniejszych w medycynie: cewnik. Kto by pomyślał, że być może to właśnie dzięki Isztar współczesnym pacjentom i lekarzom jest o wiele… prościej?
Źródła:
- Levin Hanoch: Wielka nierządnica z Babilonu i inne sztuki mityczne, Agencja Dramatu i Teatru ADiT, Warszawa 2015
- Brenot Philippe, Coryn Laetitia: Sex Story. Dzieje seksu. Od małp po roboty, Wydawnictwo Elemental, Warszawa 2019
- Stępień Marek: Kodeks Hammurabiego, Wydawnictwo ALFA, Warszawa 2000
- Thorwald Jurgen: Dawna medycyna. Jej sekrety i siła, Wydawnictwo Literackie, Warszawa 2017