Ten architekt zmienił sposób, w jaki żyjemy. Jego zasady są wszędzie, ale mało kto zna ich cenę
Trudno znaleźć nazwisko, które mocniej odcisnęło się na wyglądzie współczesnych miast niż Le Corbusier. Kontrowersyjny architekt o szwajcarsko-francuskich korzeniach zostawił po sobie pięć zasad, które do dziś przewijają się w projektach na całym świecie. Ale mało kto wie, że jego początki wcale nie prowadziły prosto do architektury — pierwsze pomysły krążyły wokół zupełnie innych dziedzin. Dopiero zaskakujący zwrot, wywołany nietypowymi problemami zdrowotnymi, sprawił, że potraktował budowanie naprawdę serio. Dziś jego realizacje — także te najbardziej monumentalne — stoją na kilku kontynentach, przyciągając zachwyt i spory. Jest jednak coś, co nie pozwala patrzeć na tę historię bez cienia… a niektóre fakty z jego życia potrafią zmienić odbiór całego dorobku.
- Le Corbusier: początki i tajemnica pseudonimu
- Le Corbusier: dzieła i kontrowersje
- Pięć zasad Le Corbusiera w praktyce
Le Corbusier: początki i tajemnica pseudonimu
Wczesna działalność, pierwsze projekty i osiągnięcia, życie osobiste i problemy zdrowotne
Charles-Édouard Jeanneret-Gris, znany później jako Le Corbusier, przyszedł na świat 6 października 1887 roku w szwajcarskim La Chaux-de-Fonds. Jego rodzicami byli Georges-Édouard Jeanneret-Gris i Marie-Charlotte-Amélie Perret; miał też brata Alberta, starszego o niespełna dwa lata. Z czasem ożenił się z Yvonne Gallis — sprzedawczynią i modelką w domu mody, gdzie Charles-Édouard prezentował swoje prace. Poznali się w 1922 roku. Nie doczekali się dzieci, co wynikało z decyzji samego Le Corbusiera: chciał bez reszty oddać się pracy i uważał, że rodzicielstwo zbyt mocno skomplikowałoby mu codzienność. Wcześniej, w 1917 roku, przeniósł się do Paryża, a w 1930 uzyskał obywatelstwo francuskie.
W École d’Art uczył się projektowania, ornamentyki i rytownictwa. Już wtedy wyraźnie wyprzedzał program — jego prace dekoracyjne zdobywały nagrody, choć on sam traktował tę dziedzinę raczej jako etap przejściowy. Z czasem, również pod wpływem kłopotów zdrowotnych, coraz mocniej kierował uwagę ku nowoczesnej architekturze. Narastały u niego problemy ze wzrokiem; niewykluczone, że w jednym oku doszło nawet do odklejenia siatkówki. Dość wcześnie zaczął nosić wyjątkowo grube szkła, a w pewnym momencie całkowicie stracił widzenie na jedno oko.
Le Corbusier zmarł nagle 27 sierpnia 1965 roku w Roquebrune-Cap-Martin. Wyszedł popływać mimo zaleceń lekarzy, a jego serce nie wytrzymało wysiłku. Z wody wyciągnęli go Simon Ozieblo i Jean Deschamps, którzy próbowali jeszcze przeprowadzić reanimację, jednak bez powodzenia. Również interwencja ratowników okazała się spóźniona. Po ceremonii na dziedzińcu Luwru, w której uczestniczył francuski minister kultury André Malraux, ciało przewieziono z powrotem do Roquebrune-Cap-Martin, gdzie wybitny architekt spoczął obok żony.
Sprawa pochodzenia pseudonimu Le Corbusier
Zanim przestał używać formalnego imienia Charles-Édouard Jeanneret-Gris, często podpisywał się jako Ed albo sięgał po przezwisko Doudou. Skąd więc wziął się jego słynny przydomek Le Corbusier? W tamtych czasach przyjmowanie pseudonimów było wśród artystów i szeroko rozumianej bohemy dość powszechne — nierzadko miało też wymiar wizerunkowy, a nawet marketingowy. Dla Charlesa-Édouarda nie był to jednak wyłącznie chwyt: jego pradziadek, mieszkający niegdyś w Brukseli, nosił nazwisko Lecorbesier.
Jak zauważa biograf Le Corbusiera Anthony Flint, sam pseudonim można łączyć także z innym tropem językowym. W tradycji celtyckiej le corbeau oznacza kruka — ptaka kojarzonego z wyjątkową inteligencją. Dla przyszłego architekta przyjęcie nowego nazwiska mogło więc symbolizować coś więcej niż zmianę podpisu: było gestem odcięcia się od częściowo mieszczańskiej przeszłości i wejściem w świat przyszłości oraz nowoczesności. A właśnie jako rzecznik nowoczesności Le Corbusier chciał być zapamiętany.
Le Corbusier: dzieła i kontrowersje
Słynne projekty, konstrukcje i dzieła Le Corbusiera, Blok Marsylski
Pierwszy dom według projektu Le Corbusiera powstał w latach 1905–1907. Co ciekawe, Charles-Édouard Jeanneret-Gris miał wówczas zaledwie 17 lat. Z czasem zasłynął również z wyjątkowo śmiałych koncepcji urbanistycznych — w imię „unowocześnienia” stolicy Francji potrafił proponować nawet częściowe wyburzenia Paryża. Do jego najbardziej rozpoznawalnych realizacji należy Villa Savoye w Poissy, zaprojektowana dla Pierre’a Savoye, przedsiębiorcy i właściciela firmy ubezpieczeniowej, oraz jego żony Eugénie. Samo Poissy leży na przedmieściach Paryża, na północ od Wersalu.
Wybór architekta w dużej mierze przesądziła Eugénie Savoye — zależało jej na domu w podobnym duchu do tego, który Le Corbusier przygotowywał dla mieszkającej niedaleko Wersalu amerykańskiej pary: Henry’ego i Barabary Churchów. W latach 20. Le Corbusier stworzył łącznie 15 projektów prywatnych willi. Znacznie później na pierwsze strony trafił kolejny głośny projekt: Blok Marsylski, czyli Unité d’Habitation — „jednostka mieszkaniowa” ukończona w 1952 roku. Budynek miał 55 metrów wysokości i 137 metrów długości.
Kontrowersyjna działalność Le Corbusiera, wstydliwe osiągnięcia i konstrukcje
Trzeba jednak podkreślić mniej chwalebny aspekt jego biografii: Le Corbusier potrafił sięgać po różne drogi, by realizować własne ambicje, a polityczne „barwy” nie były dla niego szczególną przeszkodą. Z jednej strony przyjął zaproszenie ZSRR i wziął udział w konkursie na rządowy kompleks Centrosojuzu w Moskwie — Centralnego Związku Spółdzielczości Spożywców. Z drugiej strony w 1934 roku skorzystał z zaproszenia Benito Mussoliniego, by wygłosić odczyty w Mediolanie i Wenecji. Współpracował też z gubernatorem Etiopii, znajdującej się wówczas pod włoską okupacją.
Najwięcej emocji budzi jednak ten fragment jego życiorysu, gdy już jako francuski architekt spróbował zdobyć posadę w kolaboracyjnym Państwie Vichy. Wtedy część rodziny i znajomych odwróciła się od niego. Warto dodać, że do pracy przystąpił z dużym zaangażowaniem — zajmował się m.in. projektowaniem tymczasowych domów dla uchodźców. W planach pojawiała się również szeroko zakrojona przebudowa Algieru.
Mimo licznych prób budowania wpływów i kontaktów nie osiągnął jednak celu: nie otrzymał stanowiska, na które liczył. Pewną rolę mogła odegrać tu jego narodowość. Później przeniósł się do Paryża, a gdy do Francji wkroczyły wojska alianckie, zachował się dość koniunkturalnie — zaproponował nowemu ministrowi odbudowy i urbanistyki, Raoulowi Dauntry’emu, własne wsparcie przy powojennej rekonstrukcji kraju. Dzięki temu mógł bez większych przeszkód kontynuować swoją działalność.
Pięć zasad Le Corbusiera w praktyce
Najtrwalszym dziedzictwem Le Corbusiera, które do dziś realnie kształtuje sposób projektowania, jest jego słynne 5 zasad. To według nich powstawały jego realizacje. Sam architekt ogłosił ich zestaw w 1927 roku — zanim jeszcze nawiązał współpracę z Eugénie Savoye. Nic więc dziwnego, że Villa Savoye od początku odpowiadała wymaganiom wynikającym z tych reguł. Sprawdźmy, jak według tych 5 zasad powinna wyglądać nowoczesna architektura:
1. Słup nośny – to element ustawiony w wolnej przestrzeni, niezależny od ścian zewnętrznych. Jego rola jest prosta: przenieść ciężar stropu bez wspierania się innymi rozwiązaniami. Skoro konstrukcję „trzymają” słupy, ściany nośne przestają być konieczne. Dzięki temu ściany można dowolnie kształtować i przesuwać, budując układ wnętrz pod konkretną funkcję, a same słupy da się ukryć w elewacji albo nawet ustawić już poza jej linią.
2. Plan otwarty – ta zasada podkreśla, jak wiele daje zastosowanie słupów nośnych w organizacji przestrzeni wewnętrznej. Jednocześnie jest to odejście od dawnych, sztywnych schematów projektowania, które Le Corbusier określał mianem „zamrożonego planu”. Jak trafnie ujęto: „Realizacja zasady umożliwia przenikanie przestrzeni, także wewnętrznej i zewnętrznej; daje możliwość swobodnego kształtowania ścian: obok demonstracyjnie prostych przegród mogą to być części walców, bez konieczności zapisywania kodów ich kształtów już na planie parteru. (…) Plan otwarty jest wstępem do przestrzeni otwartej, do niezależności kompozycji pięter” (Kozłowski, s. 10). W praktyce oznacza to, że wnętrze można aranżować elastycznie — dokładnie tak, jak wymaga tego użytkownik.
3. Swobodna elewacja – spójrzmy na budynek z zewnątrz: dzięki słupom nośnym również ściany zewnętrzne zostają „odciążone” i nie muszą przenosić ciężaru konstrukcji. To otwiera dodatkowe możliwości w projektowaniu otworów okiennych: zamiast ograniczać się do okien pionowych, można stosować także rozwiązania poziome.
4. Poziome okna pasmowe – kolejna zasada Le Corbusiera dotyczy właśnie tego elementu. Wprowadzenie wcześniejszych rozwiązań umożliwia projektowanie okien pasmowych, które mogą biec przez całą szerokość elewacji. To nie tylko więcej światła dziennego w środku, ale też szersza, panoramiczna perspektywa. Jak podkreśla prof. Kozłowski: „Okno poziome staje się synonimem nowoczesności (…) dla wnikliwego widza mówi o naturze ściany, w której jest osadzone i o naturze konstrukcji budynku” (Kozłowski, s. 11).
5. Płaski dach z tarasem lub też ogród na płaskim dachu – jeden z najbardziej rozpoznawalnych znaków nowoczesnej architektury. Płaski dach przestaje być „zdefiniowany” wyłącznie przez użyteczność, a zwłaszcza przez funkcję „związaną z demonstracją ochrony przed deszczem”. Dzięki temu łatwiej zachować czystość bryły i klarowność formy. W zamian zyskuje się dodatkową przestrzeń: taras do odpoczynku albo ogród na dachu. W niektórych opracowaniach podkreśla się też, że taki ogród jest symbolicznym „oddaniem” naturze miejsca, które wcześniej zostało jej odebrane pod zabudowę.
Źródła:
- A. Flint, Le Corbusier. Architekt przyszłości, Wydawnictwo WAB, Warszawa 2017.
- D. Kozłowski, Pięć reguł Le Corbusiera i willa Savoye, „Polski Cement”, lipiec–wrzesień 2000.
- Dom La Roche, https://www.fondationlecorbusier.fr/CorbuCache/2049_4186.pdf, dostęp: 06.08.2021.