Dostał sakwę pełną złota. Jeden dobry uczynek sprawił, że stracił całą fortunę
Legenda o Złotej Kaczce od lat rozpala wyobraźnię warszawiaków i turystów — i nie bez powodu. Mówi się, że pod Zamkiem Ostrogskich, w mrocznych lochach, miała żyć zaklęta królewna uwięziona w postaci niezwykłego ptaka. Tylko czy ta historia to zwykła bajka, czy może kryje w sobie coś znacznie więcej? Jakie przesłanie naprawdę niesie ta opowieść, ile ma wersji i dlaczego niektóre szczegóły potrafią zaskoczyć nawet tych, którzy znają ją od dziecka? Zaraz poznasz najważniejsze fakty — i sprawdzisz, która wersja może być najbliższa prawdy.
- Pierwsze wzmianki o legendzie złotej kaczki
- Legenda o złotej kaczce i Lutku
- Warianty legendy o złotej kaczce
- Złota kaczka w Warszawie: ślady legendy
Pierwsze wzmianki o legendzie złotej kaczki
Pierwszy zapis o warszawskiej legendzie złotej kaczki datuje się na 1830 rok. To właśnie wtedy Andrzej Słowaczyński włączył jej wątek do wodewilu „Chłopiec studukatowy”. Badacze, analizując recenzje tego muzycznego widowiska, zauważyli, że opowiadało ono o zaklętej księżniczce mieszkającej gdzieś pod zamkiem. Wiele wskazuje więc na to, że już w 1830 roku historia o złotej kaczce krążyła po Warszawie i była powszechnie rozpoznawalna.
Kolejna ważna wzmianka pojawiła się nieco później w „Podaniach i Baśniach ludu” Romana Zmorskiego. Polski poeta przytoczył tę opowieść w 1852 roku, ale w jego wersji kaczka wcale nie miała siedziby pod Zamkiem Ostrogskich. Według Zmorskiego mieszkała na Dynasowskiej Górze, a dokładniej w zapomnianych piwnicach pałacu księcia de Nassau. Autor skłaniał się też ku tezie, że legenda o złotej kaczce dotarła do Polski z Niemiec, rozpowszechniona przede wszystkim przez wędrujących czeladników.
Na tym jednak śladów tej opowieści nie ubywa. W 1902 roku legenda została omówiona w szkicach historycznych „Z przeszłości Warszawy” autorstwa Walerego Przyborowskiego. Pisarz podkreślał, że jego notatki są jedynymi właściwymi, a przedstawiona przez niego wersja miała wyrastać z ludowych przypowieści oraz z prawdziwych relacji zasłyszanych od mieszkańców miasta.
Legenda o złotej kaczce i Lutku
Przed laty opowiadano, że w podziemiach warszawskiego Zamku Ostrogskich ukrywa się królewna. Zły czar miał zamienić ją w złotą kaczkę. Wieść niosła, że temu, kto ją odnajdzie, obdaruje niewyobrażalnym bogactwem. Nic więc dziwnego, że wielu marzycieli i śmiałków próbowało trafić do lochów. Wśród nich był też ubogi szewczyk Lutek. W noc świętojańską zszedł pod zamek i błądził w mroku korytarzy, aż w końcu natknął się na złotą kaczkę. Ta dotrzymała słowa i wręczyła mu sakwę wypchaną złotymi dukatami. Postawiła jednak warunek: Lutek musi w ciągu jednego dnia wydać wszystko, co jest w sakwie — nie wolno mu przy tym dać ani grosza nikomu innemu. Jeśli sprosta zadaniu, bogactwo miało zostać z nim już na zawsze.
Lutek tylko wzruszył ramionami. Wydawało mu się, że to najłatwiejsza umowa na świecie — przecież pieniądze najlepiej trzymać dla siebie. Na początek sprawił sobie porządne, nowe ubranie, potem zajrzał do karczmy na syty, smakowity obiad. Żeby poczuć się jak pan, wynajął dorożkę zaprzężoną w cztery konie i pojechał aż do Wilanowa. Dopiero po południu z niepokojem policzył wydatki i odkrył, że ubyło mu zaledwie pięć dukatów. Zawrócił więc do centrum i zaczął gorączkowo szukać kolejnych sposobów na wydanie majątku. Trafił do Teatru Narodowego — miejsca, o którym dotąd mógł tylko marzyć — i kupił najdroższy bilet. A jednak, mimo tych wszystkich zachcianek, sakwa wciąż była ciężka od złota.
Szewczyk krążył ulicami, coraz bardziej zdezorientowany, i wciąż zadawał sobie to samo pytanie: jak wydać to wszystko przed końcem dnia? Wtedy dostrzegł żebrzącego weterana — człowieka bez nogi, wyniszczonego i głodnego. Mężczyzna powiedział Lutkowi, że od dwóch dni nic nie jadł. Kiedyś służył w wojsku, lecz po kalectwie nikt nie chciał mu już pomóc ani dać pracy. Lutkowi ścisnęło się serce. Sięgnął do sakwy, wyjął garść dukatów i podał je zaskoczonemu żołnierzowi. W tej samej chwili ziemia zadrżała, a przed Lutkiem stanęła księżniczka. Oświadczyła, że musi odebrać mu wszystko, co kupił, bo złamał warunek umowy. Wtedy weteran, który przed chwilą otrzymał jałmużnę, wypowiedział słowa: „To nie pieniądze dają szczęście, a zdrowie, uczciwa praca i dobre serce”. Niedługo potem los Lutka naprawdę się odmienił — znalazł dobrą pracę, ożenił się z piękną kobietą i zaczął żyć spokojnie, w miłości i zdrowiu. A złota kaczka? Od tamtej pory nikt już jej nie zobaczył.
Warianty legendy o złotej kaczce
Legenda o złotej kaczce wraca w wielu książkach i opracowaniach. Swoje wersje tej historii stworzyły m.in. Wanda Chotomska, Joanna Papuzińska oraz Hanna Januszewska. Poniżej znajdziesz kilka odmian opowieści, które są bliskie wariantowi opisanemu przeze mnie wcześniej. Każda z nich przesuwa akcenty: ma trochę inny morał, dzieje się w nieco odmiennej scenerii albo skupia się na innych bohaterach. Mimo tych różnic wiele motywów wciąż prowadzi do pierwotnego rdzenia legendy o złotej kaczce.
- Legenda według Ewy Szelburg-Zarembiny – autorka przedstawia żołnierza, który schodzi do lochów pod Zamkiem Ostrogskich. Po drodze mierzy się z potworami, aż w końcu dociera do złotej kaczki. Dalej wydarzenia biegną podobnie jak w klasycznej wersji: mężczyzna spotyka żebraka i daje mu pieniądze. Zamiast jednak przeznaczyć bogactwo wyłącznie na własne zachcianki, wybiera spowiedź w kościele.
- Legenda według Wandy Chotomskiej – w centrum tej wersji stoi wdowa mieszkająca z synami. Matka ciężko choruje, a starszy syn wierzy, że pieniądze od złotej kaczki pozwolą ją uratować. Podpisuje cyrograf, traci serce i stopniowo zapomina o rodzinie. Z kaczką mierzy się więc młodszy brat, a zdobyte bogactwo dzieli między ludzi.
- Legenda według Artura Oppmana – opowieść autora pozostaje blisko pierwowzoru. Pojawia się szewczyk Lutek, złota kaczka oraz obietnica dukatów połączona z paktem. Ostatecznie Lutek oddaje pieniądze weteranowi wojen napoleońskich. Oppman mocno podkreśla w swoim tekście potępienie egoizmu, który uosabia złota kaczka.
- Legenda według Joanny Papuzińskiej – złotą kaczkę, a właściwie Złotą Pannę, spotyka Ludka, dziewczynka zakochana w Warszawie. Zamiast wydawać otrzymane pieniądze na siebie, postanawia przeznaczyć je na pomoc ubogim.
- Legenda Hanny Januszewskiej – autorka interpretuje historię o złotej kaczce jako opowieść rozpiętą na całych dziejach Warszawy: od narodzin grodu aż po powojenną odbudowę stolicy.
Złota kaczka w Warszawie: ślady legendy
Opowieść o złotej kaczce doczekała się wielu interpretacji – trafiała na scenę baletową, ale i na ekran (np. Złota kaczka w reżyserii Jerzego Sztwiertni z 1976 roku). Sama bohaterka legendy „wyszła” też w przestrzeń miasta i można ją spotkać w różnych punktach Warszawy. Jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc to niewielki placyk przy ul. Tamka, z tyłu pałacu Gnińskich. Stoi tam fontanna, a w jej centrum umieszczono rzeźbę złotej kaczki.
Nazwa legendarnej kaczki trafiła również na szyldy – tak nazywała się luksusowa restauracja „Złota Kaczka”, działająca przed wojną przy ulicy Królewskiej. W latach 60. w Warszawie funkcjonował jeszcze jeden lokal o identycznej nazwie, tym razem przy ul. Tamka – dokładnie w okolicy, gdzie dziś można zobaczyć pomnik postaci z warszawskiej legendy. Z kolei w latach dwutysięcznych restauracja „Złota Kaczka” działała także w galerii handlowej Złote Tarasy.
Źródła:
- Anna Marta Zdanowska: Legendy warszawskie. Antologia, Wydawnictwo Muzeum Warszawy, Warszawa 2016