Polska była kiedyś jak Arabia Saudyjska potęgą w wydobyciu ropy naftowej
Pod koniec XIX wieku Galicję ogarnęła naftowa gorączka, a okolice Drohobycza w kilka chwil przestały przypominać spokojną prowincję. Małe miasteczka i wsie zaczęły zmieniać się w miejsce, gdzie wszystko było możliwe — i gdzie za jeden trafiony odwiert można było wstać z błota jako człowiek bogaty. Tyle że tuż obok nowych panów w eleganckich koszulach harowali ci, którzy za tę samą ziemię płacili zdrowiem, głodem i upokorzeniem. I właśnie w tej mieszance błota, pieniędzy i desperacji kryje się historia, której dalszy ciąg zaskakuje najbardziej.
- Galicyjski trójkąt czarnego złota
- Kolej napędziła galicyjską naftę
- Naftowa potęga Galicji i Drohobycza
- Mroczna strona galicyjskiej ropy
- Żydzi w borysławskim zagłębiu naftowym
- Hieny naftowe z Borysławia
- Zmierzch galicyjskiego zagłębia naftowego
Galicyjski trójkąt czarnego złota
Około osiemdziesięciu kilometrów na południowy zachód od Lwowa, między Borysławiem, Drohobyczem i Truskawcem, rozpościerał się teren, który na przełomie XIX i XX wieku ochrzczono mianem trójkąta czarnego złota. Właśnie tutaj koncentrowała się największa produkcja ropy naftowej w całej monarchii habsburskiej, a przez pewien czas również jedna z największych w Europie.
Jeszcze w połowie XIX wieku był to biedny, zapomniany skrawek Galicji, o którym mało kto słyszał. Wszystko odwróciło się do góry nogami w 1854 roku, gdy Robert Doms natrafił na zasobne pokłady ozokerytu – wosku ziemnego wykorzystywanego m.in. do izolowania pierwszego transatlantyckiego kabla telegraficznego łączącego Europę z Ameryką. Prawdziwa gorączka przyszła jednak dopiero wraz z rozkręceniem wydobycia ropy, które szybko zepchnęło ozokeryt na margines.
W zaledwie kilkadziesiąt lat na podmokłych polach ciągnących się wzdłuż jedynej bitej drogi stanęły setki szybów. Borysław – wieś licząca w 1860 roku niewiele ponad tysiąc osób – u schyłku stulecia przeobraził się w gwarne, pracujące bez wytchnienia centrum przemysłowe. Podobną metamorfozę przeszedł Drohobycz: działała tu największa i najnowocześniejsza rafineria w Europie, z której każdego dnia wyruszało sto pociągów z cysternami wypełnionymi ropą.
Kolej napędziła galicyjską naftę
Przełomem, który napędził galicyjski przemysł naftowy, okazało się uruchomienie połączeń kolejowych. Kiedy pierwsze cysterny ruszyły po szynach, naftowa gorączka mogła wreszcie wejść na prawdziwie przemysłowe tory. Dowóz surowca na odległe rynki zbytu przestał być przeszkodą, która blokowała rozwój.
31 grudnia 1872 roku do użytku weszła Kolej Dniestrzańska, łącząca Borysław ze Lwowem. Razem z koleją do regionu wkroczyła nowoczesność. W 1883 roku kanadyjski przedsiębiorca William Henry McGarvey przywiózł do Galicji rozwiązania pozwalające wiercić na głębokość tysiąca metrów i więcej. To właśnie on, wspólnie z Johnem Simeonem Bergheimem, uruchomił w Gliniku Mariampolskim pod Gorlicami rafinerię, która przez pewien czas uchodziła za największą w Europie. Ten technologiczny skok sprawił, że galicyjskie zagłębie naftowe zaczęto stawiać w jednym szeregu z najpotężniejszymi producentami na świecie.
Naftowa potęga Galicji i Drohobycza
Największy rozkwit galicyjskiego górnictwa naftowego przypadł na pierwsze lata XX stulecia. W 1908 roku tutejsze pola naftowe znalazły się na trzecim miejscu na świecie pod względem skali wydobycia. Już rok później produkcja przebiła poziom dwóch milionów ton, co oznaczało ponad 5 procent globalnego wydobycia ropy.
Ten wynik nie wziął się znikąd. Do regionu szerokim strumieniem napłynął kapitał z zagranicy – najpierw przede wszystkim z Francji i Niemiec, a z czasem także z Anglii oraz Stanów Zjednoczonych. Państwowa rafineria w Drohobyczu pracowała pełną parą, a w jej otoczeniu wyrósł cały ekosystem firm powiązanych z wydobyciem i przerobem surowca. W samej branży naftowej na ziemiach polskich zatrudnienie sięgnęło około 14 tysięcy osób.
W tamtym okresie Drohobycz wyrósł na jedno z najbardziej kosmopolitycznych miast tej części Europy. Równolegle działali tu przedsiębiorcy polscy, żydowscy, niemieccy, francuscy i amerykańscy. Inżynierowie oraz specjaliści z odległych zakątków świata przyjeżdżali do Galicji, by wziąć udział w wyjątkowym gospodarczym boomie. Dla wielu była to przepustka do wielkich karier – i jeszcze większych majątków.
Mroczna strona galicyjskiej ropy
Historia galicyjskiej gorączki naftowej ma jednak także wyjątkowo ponure oblicze. Każdy, kto zdobył się na odwagę, by spojrzeć faktom prosto w oczy, nie był w stanie przejść obojętnie obok tego, co rozgrywało się na rozmokłych, błotnistych polach Borysławia.
Realne warunki pracy były skrajnie niebezpieczne. Statystyki mówiły same za siebie: przeciętnie co tydzień borysławskie zagłębie naftowe zabierało życie kilku ludzi, a kolejnych kilkunastu pozostawiało okaleczonych. Władza lokalna działała w interesie właścicieli i przedsiębiorców, a robotnicy nie mieli nawet podstawowej wiedzy o przysługujących im prawach. Starosta przyjmował sowite łapówki, a przekupionych sędziów wskazywano sobie na ulicy bez cienia wstydu.
Żydzi w borysławskim zagłębiu naftowym
Społeczność borysławskiego zagłębia naftowego w dużej mierze tworzyli Żydzi. To oni byli widoczni na każdym poziomie branży: od najbogatszych „baronów naftowych” po zwykłych pracowników najemnych. Na początku przyjeżdżali do Borysławia głównie z myślą o wydobyciu ozokerytu — pracowali jako kopacze, płukacze i wytapiacze. Z czasem właśnie spośród nich wyrosła grupa, która później stała się elitą galicyjskiego przemysłu naftowego.
W dziejach naftowego biznesu w Galicji na stałe zapisały się nazwiska takie jak Ascher Lauterbach, Herman Goldhammer, Mojsze Kornhaber, Dawid Lindenbaum oraz bracia Lazar i Mojsze Gartenberg. Ascher Selig Lauterbach, wywodzący się z rodziny handlarzy solą, powołał do życia Pierwszą Galicyjską Spółkę Naftową i uruchomił w Drohobyczu rafinerię „Galicja”.
Jednocześnie zapotrzebowanie na siłę roboczą zaspokajały ubogie gminy całej Galicji Wschodniej, skąd ściągano pracowników najemnych. Skala obecności żydowskiej w Borysławiu była ogromna: w 1890 roku, przy 10 424 mieszkańcach miasta, aż 7752 osoby — czyli 74 procent — stanowili Żydzi.
Hieny naftowe z Borysławia
Galicyjska gorączka naftowa przyciągała nie tylko poważnych inwestorów, lecz także awanturników, naciągaczy i ludzi polujących na błyskawiczny zarobek. W okolicach Borysławia krążyły słynne „hieny naftowe”, gotowe na wszystko, by dorwać się do fortuny. Opowiadano o karierach nie do wiary – od pucybuta do milionera – których „pierwszym krokiem” bywała kradzież, a czasem nawet zbrodnia.
Część przyszłych magnatów zjawiała się w mieście z całym dobytkiem upchniętym na jednej furmance, by po kilkunastu latach dysponować dziesiątkami szybów i własnymi rafineriami. W tej bezlitosnej walce o wpływy i ziemię szybko znikały wszelkie moralne ograniczenia. Luksus sąsiadował tu z nędzą tak ostentacyjnie, że oburzał nawet tych, którzy na co dzień widywali już społeczne przepaście.
Zmierzch galicyjskiego zagłębia naftowego
Po okresie prosperity nadszedł nieunikniony schyłek. Już w 1911 roku wydobycie w galicyjskim zagłębiu zaczęło wyraźnie maleć, a w 1913 spadło do 1,1 miliona ton – prawie o połowę mniej niż zaledwie cztery lata wcześniej. Zasoby stopniowo się wyczerpywały, a trafienie na nowe złoża stawało się coraz trudniejsze i kosztowniejsze. Sytuację pogorszył też kryzys na światowych rynkach oraz działania monopolistów, którzy celowo przykręcali wydobycie, by utrzymać wysokie ceny.
W czasach II Rzeczypospolitej Borysławsko-Drohobyckie Zagłębie Naftowe nadal uchodziło za „serce” polskiego przemysłu naftowego – jeszcze w 1928 roku pochodziło stąd około 84 procent krajowej produkcji ropy. Problem w tym, że kontrolę nad kapitałem trzymały przede wszystkim spółki francuskie (około 50 procent udziałów) i amerykańskie (15 procent). Na polskich przedsiębiorców przypadało zaledwie 20 procent wydobycia.
Definitywny koniec dawnej potęgi galicyjskiego zagłębia naftowego przyniosła II wojna światowa, a później decyzja Stalina o włączeniu tych terenów do Ukraińskiej SRR.
Źródła:
- Davies N., Galicja, Kraków 2023.
- Koper S., Stańczyk T., Ostatnie lata polskich Kresów, Warszawa 2020.
- https://bibliotekanauki.pl/articles/122160