Wydała milion talarów na bajeczny pałac. Nigdy nie mogła w nim zamieszkać
Królewna Marianna przeszła do historii XIX‑wiecznej Europy jako kobieta, która zamiast podporządkować się dworskim regułom, wybrała własną ścieżkę — i zapłaciła za to wysoką cenę. Zachwycała urodą i bystrością, ale to jej wrażliwość na los najbiedniejszych sprawiła, że ludzie zaczęli nazywać ją „Dobrą Panią”. Do dziś na ziemi kłodzkiej i ząbkowickiej można natknąć się na ślady jej decyzji, które zmieniały życie całych miejscowości. Spełniła też jedno ze swoich największych marzeń: kazała wznieść imponujący pałac w Kamieńcu Ząbkowickim… tyle że jest w tej historii haczyk — w murach, które stworzyła dla swojej rodziny, nigdy nie zamieszkała. Dlaczego?
- Królewna Marianna: skandal i miłość
- Jak Marianna stworzyła kurort w górach
- Marianna Orańska i zamek w Kamieńcu
Królewna Marianna: skandal i miłość
Gdy w 1795 roku wojska francuskie wkroczyły do Niderlandów, panująca dynastia Oranje-Nassau została zmuszona do opuszczenia kraju. Księżniczka Wilhelmina Fryderyka Luiza Charlotta Marianna urodziła się już na emigracji — 9 maja 1810 roku w Berlinie, w Pałacu Niderlandzkim. Była najmłodszą córką Wilhelma I Orańskiego oraz pruskiej księżniczki Fryderyki Luizy Wilhelminy von Hohenzollern. Cztery lata wcześniej, mając zaledwie 6 lat, straciła siostrę Paulinę. Marianna dorastała u boku dwóch braci: Wilhelma, starszego od niej o 18 lat, oraz Friderika, starszego o 13 lat. Od dziecka była otaczana wyjątkową troską i pobłażliwością, co później tłumaczono jej skłonnością do śmiałego wyrażania opinii i łamania zasad obowiązujących w arystokratycznym świecie. Po upadku Napoleona rodzina orańska wróciła do ojczyzny. 16 marca 1815 roku odbyła się koronacja Wilhelma, który przyjął imię Willema I Orańskiego, króla Zjednoczonego Królestwa Niderlandów i Wielkiego Księcia Luksemburga. Kongres Wiedeński przypieczętował ten tytuł.
Urodziwa królewna Marianna, mając osiemnaście lat, zaręczyła się ze szwedzkim księciem Gustawem von Holstein-Gottorp-Vasą. Jednak polityczne naciski i groźba konfliktu zbrojnego ze Szwecją oraz Rosją sprawiły, że w 1829 roku zaręczyny zostały odwołane. Takie rozwiązanie popierał także brat Marianny, następca tronu Willem Jerzy, który przekonywał rodziców do zerwania umowy — a siostra długo mu tego nie wybaczyła. W 1830 roku Marianna poślubiła księcia Albrechta von Hohenzollerna, starszego o rok syna króla Prus — a zarazem brata jej matki. Młode małżeństwo zamieszkało w Berlinie, w Prinz-Albrecht-Palais. Z tego związku przyszło na świat pięcioro dzieci, lecz dorosłości doczekało troje: syn Albrecht oraz dwie córki — Charlotta i Alexandrina. Związek szybko okazał się daleki od ideału. Marianna źle znosiła chłodną dyscyplinę pruskiego dworu, natomiast Albrecht bywał ordynarny, lekceważył artystyczne pasje żony i kpił z jej zainteresowań, choć intelektem wyraźnie nad nim górowała. Ostatecznie miarę przelały jego romanse. W połowie 1844 roku król Prus zgodził się na separację małżonków. Marianna rozstała się z mężem i w 1845 roku opuściła berlińską rezydencję. Rozwodowi towarzyszył skandal: ciąża Marianny z mężczyzną niższego stanu, którego — jak z naciskiem podkreślano — uznawano za niegodnego kontaktów z europejską arystokracją, wywołała oburzenie i sprowadziła na nią liczne upokorzenia. Zakazano jej widywania dzieci oraz przebywania w Prusach dłużej niż 24 godziny. Za każdym razem musiała meldować się na policji. Dwór w Hadze również zerwał z nią wszelkie relacje.
W 1843 roku zmarł ojciec Marianny, Willem I Orański, który po abdykacji posługiwał się tytułem hrabiego Nassau. Pozostawiony jej majątek dał królewnie finansową niezależność i upragnione poczucie stabilności. Największym uczuciem w życiu Marianny Orańskiej był jej dworzanin Johannes van Rossum. Johannes, starszy od niej o rok, przyszedł na świat w Hadze w rodzinie sklepikarzy. Ożenił się w 1837 roku, lecz to małżeństwo okazało się nieudane i bezdzietne. Młody Holender próbował różnych zajęć — dzięki wykształceniu pracował jako pomocnik w kancelarii notarialnej. Odbył też dwuletnią służbę wojskową w batalionie strzelców, a wyróżniająca się postawa otworzyła mu drogę na dwór orański. W 1844 roku rozpoczął służbę u Marianny Orańskiej. Najpierw był jej stangretem i dworskim mastalerzem, później bibliotekarzem, a w końcu osobistym sekretarzem. Towarzyszył Mariannie w podróży do Włoch i Ziemi Świętej, dokąd wyruszyła, odzyskawszy wolność. 30 października 1849 roku w sycylijskim miasteczku urodził się syn Marianny i Johannesa — Johannes Willem. W 1851 roku rodzina osiadła we Włoszech, w rzymskim pałacyku przy Monte Celio. Chcąc zabezpieczyć przyszłość ukochanego dziecka, w 1855 roku Marianna kupiła zamek w Erbach nad Renem. Oczarowana krajobrazem, zamknęła włoskie sprawy i całą energię twórczą skierowała na rozbudowę rezydencji. Z czasem dochodową inicjatywą stała się galeria prezentująca kolekcję sztuki: 600 obrazów, rzeźby oraz portrety przodków z rodu Nassau. Zyski z biletów przeznaczała na zakład dla niewidomych w Wiesbaden.
Los jednak szybko odebrał Mariannie spokój. 25 grudnia 1861 roku jej dwunastoletni syn zmarł na szkarlatynę. 10 kwietnia 1873 roku odszedł, pokonany przez gruźlicę, ukochany Johannes van Rossum. Wtedy okazało się, że otoczenie królewny wciąż pamięta jej skandaliczny związek. Odmówiono Mariannie prawa do decyzji o pochówku Johannesa w kościele w Erbach, który sama ufundowała i wspierała. Mimo żałoby znalazła w sobie dość siły, by pożegnać go z godnością. Johannes spoczął na cmentarzu w Erbach, naprzeciwko pałacu. Z daleka widać monumentalną marmurową rzeźbę Chrystusa autorstwa holenderskiego rzeźbiarza J. H. Stovera — postawioną z jej polecenia nad grobem największej miłości jej życia.
Jak Marianna stworzyła kurort w górach
Empatia Marianny i jej naturalna potrzeba wspierania słabszych zaskoczyły pruskie otoczenie królewny, gdy tuż po ślubie przekazała tysiąc talarów berlińskiemu wydziałowi zajmującemu się pomocą ubogim. Marianna była właścicielką tzw. klucza strońskiego, obejmującego urokliwe Góry Bialskie oraz masyw Śnieżnika. W 1839 roku przyjechała do Międzygórza razem z mężem. Górska miejscowość od razu ją oczarowała. Postanowiła zamienić niewielką wieś w atrakcyjny kurort, do którego będą ściągać turyści spragnieni wrażeń i górskich widoków. Z jej inicjatywy powstała gospoda, a wodospad na Wilczce stał się dostępny niemal na wyciągnięcie ręki dzięki mostkowi, z którego można go podziwiać z bliska. Okolicę poprowadzono siecią tras spacerowych. W lipcu 1840 roku Marianna, wspólnie z ojcem, weszła na szczyt Śnieżnika, a wyprawa na długo pozostała w jej pamięci. Na zakupionych gruntach, na hali pod wierzchołkiem, poleciła wznieść gospodarstwo z noclegami i jadalnią udostępnianymi przyjezdnym. Budowę Szwajcarki ukończono w 1871 roku.
Jej wyobraźnia oraz śmiałość w podejmowaniu decyzji gospodarczych uruchomiły falę inwestycji, które realnie odmieniły codzienność mieszkańców Śląska. Zarządzała ogromnym majątkiem: kluczem kamienieckim odziedziczonym po matce, a także kluczami strońskim, strachocińskim i śnielińskim. Pod jej opieką znalazły się rozległe obszary leśne, zasobne w minerały. Na wsparcie liczyli mieszkańcy dwóch miast i trzydziestu sześciu wsi. Marianna pomagała miejscowym, dając im zatrudnienie przy realizowanych projektach. Region zaczął rozwijać się w szybkim tempie. Wytyczano i budowano drogi, powstawały szkoły, w których kształcono dzieci także na poziomie gimnazjalnym, sieroty trafiały do ochron, a osoby starsze – do domów opieki. Rozkwitała gospodarka leśna, w stawach hodowano pstrągi, a mieszkańcy znajdowali pracę w marmurowych kamieniołomach i w hucie szkła. Dziewczęta mogły zdobywać fach, ucząc się haftu. Dobra Pani – jak nazywano Mariannę – zapewniła lokalnej społeczności stabilniejsze, godniejsze i bardziej dostatnie życie.
Marianna Orańska i zamek w Kamieńcu
Dobra w Kamieńcu Ząbkowickim przeszły na Mariannę Orańską w 1837 roku, po odejściu jej matki — królowej Fryderyki. Pierwszy raz królewna pojawiła się w Kamieńcu rok później, w 1838. Przyjechała z mężem Albertem oraz dwójką dzieci, wierząc, że cisza i uroda tej okolicy pomogą naprawić ich relacje. Na wzgórzu nie było już dawnego zamku, jednak miejsce tak mocno zadziałało na wyobraźnię Marianny, że postanowiła stworzyć tu rodzinne gniazdo dokładnie tam, gdzie wcześniej stała średniowieczna warownia. Prace budowlane trwały długo — od 1838 do 1873 roku. Wstępny projekt Karla Schinkla, przypominający renesansową willę, Marianna odrzuciła. Marzyła o rezydencji na planie prostokąta, z czterema okrągłymi wieżami w narożach i wewnętrznym dziedzińcem, w którym znalazłby się ogród. Ostatecznie zaakceptowano koncepcję w duchu angielskiego neogotyku, a po śmierci architekta realizacją kierował jego uczeń, Ferdynand Martius.
W pałacu mieściło się około 100 pomieszczeń, w tym jadalnia, sala balowa i kaplica, a także imponujący taras widokowy z panoramą na Góry Złote oraz Góry Bardzkie. Rezydencję otaczał park, gdzie spacerujący mijali rzeźby, przysiadywali na marmurowych ławach i mogli podziwiać aż dwadzieścia siedem fontann. Wśród zieleni pojawiały się sarny i inne drobne leśne zwierzęta. Do dziś w parku wyznaczone są miejsca występowania rzadkich i chronionych gatunków roślin oraz zwierząt. Wzgórze Zamkowe porasta starodrzew liczący około 200 lat. Szczególną ozdobą są krzewy azalii, a także okazałe tulipanowce amerykańskie i magnolie drzewiaste. Budowa pałacu kosztowała milion pruskich talarów. Marianna nigdy w nim nie zamieszkała.
Rozkaz pruskiego króla, kuzyna Marianny, zezwalający jej na pobyt w śląskich dobrach jedynie przez jedną dobę — pod warunkiem meldowania się na posterunku policji przy wjeździe do Prus i przy wyjeździe — był dla niej upokarzający i niesprawiedliwy. Królewna, jak zawsze stanowcza i pomysłowa, znalazła sposób, by obejść to ograniczenie. Tuż za granicą prusko-austriacką, na terenie kraju ołomunieckiego, zaledwie 10 km od Kamieńca, kupiła myśliwski pałacyk w Bilej Vodzie. Z tej posiadłości rozciągał się piękny widok na kamieniecki zamek. Dzięki temu nieustępliwa Marianna mogła niemal codziennie być blisko swojego majątku i na bieżąco doglądać śląskich przedsięwzięć. W czasie Wiosny Ludów miejscowi robotnicy i rzemieślnicy stanęli w obronie kamienieckiego pałacu, przeganiając uzbrojonych rabusiów, którzy planowali splądrować majątek Dobrej Pani.
Marianna Orańska zmarła 29 maja 1883 roku. Zgodnie z jej ostatnią wolą spoczęła w Erbach, obok Johannesa van Rossum. Niestety, na płycie nagrobnej nie umieszczono nazwiska ukochanego Marianny — inskrypcja informuje jedynie, że w grobie leży małżonka pruskiego królewicza.
Źródła:
- G. A. Kańtor, Trzecia miłość Marianny Orańskiej, Wydawnictwo MG, Kraków 2021.
- Marianna – królowa Kotliny, film dokumentalny zrealizowany w ramach Roku Marianny Orańskiej (2010), dostępny online: https://www.youtube.com/watch?v=sXX4Xy57mGk
- Gmina Kamieniec Ząbkowicki, kalendarium dziejów oraz informacje o zasobach przyrodniczych Parku Kulturowego.