Pierwsza Polka na rosyjskim tronie. Kilka dni po ślubie zaczęło się dla niej piekło
Maryna Mniszchówna jako pierwsza Polka sięgnęła po rosyjską koronę — i właśnie wtedy zaczęły się jej prawdziwe kłopoty. Zamiast baśni o księżniczce czekała ją gra o władzę, w której każdy uśmiech mógł być pułapką, a każdy sojusz — wyrokiem. Małżeństwo z Dymitrem Samozwańcem otworzyło jej drzwi na tron, ale za nimi kryło się coś, czego nikt nie nazywa splendorem. To historia kobiety wciągniętej w cudze ambicje — i ceny, jaką przyszło jej za nie zapłacić.
Maryna Mniszchówna na tronie Rosji
Maryna Mniszchówna urodziła się około 1588 roku jako córka Jerzego Mniszcha, wojewody sandomierskiego. Choć Mniszchowie wywodzili się z Moraw, w Rzeczypospolitej szybko wybili się na jedną z liczących się rodzin szlacheckich. Jej ojciec celował jednak znacznie wyżej niż lokalne wpływy – konsekwentnie snuł plan, by otworzyć swojemu domowi drogę aż do rosyjskiej korony.
Przełom przyszedł w 1603 roku, kiedy w Polsce zjawił się zagadkowy przybysz podający się za cudownie ocalałego syna Iwana Groźnego – Dymitra Iwanowicza. Większość badaczy identyfikuje go dziś jako zbiegłego mnicha Grigorija Otriepjewa, ale wówczas jego opowieść trafiła na podatny grunt i zyskała wsparcie wielu możnych, a nawet króla Zygmunta III Wazy. W 1604 roku Jerzy Mniszech dopiął układu z Dymitrem: jeśli ten sięgnie po tron, poślubi Marynę i wynagrodzi Mniszchów hojnością oraz wpływami.
W 1605 roku Dymitr wkroczył do Moskwy i ogłosił się carem Rosji. Wkrótce potem Mniszchówna ruszyła w drogę do kraju, w którym miała zostać pierwszą Polką na carskim tronie. Jej pojawienie się wywołało w Rosji ogromne emocje. Dymitrowi zarzucano zbyt bliskie związki z Polakami oraz chęć narzucenia katolicyzmu prawosławnemu państwu. Mimo tych napięć 8 maja 1606 roku Maryna poślubiła cara w soborze Uspieńskim na Kremlu i oficjalnie została carycą.
Zamach na cara i ucieczka Maryny
Małżeństwo z Dymitrem Samozwańcem miało stać się pieczęcią sojuszu Polski z Rosją. Wszystko rozsypało się jednak błyskawicznie: zaledwie dziewięć dni po ślubie wybuchł zamach stanu. Bojarzy pod wodzą Wasyla Szujskiego podnieśli bunt, zarzucając Dymitrowi herezję i uzurpację. 27 maja 1606 roku car został zamordowany w wyjątkowo brutalny sposób – jego zwłoki wyrzucono na plac, gdzie przez kilka dni tłum moskiewski znieważał ciało.
Maryna ocalała niemal cudem. Według jednej relacji schowała się pod spódnicą swojej ochmistrzyni Barbary Kazanowskiej. Inne przekazy mówią, że została schwytana, lecz ostatecznie darowano jej życie. Nowy władca, Wasyl IV Szujski, kazał osadzić ją w areszcie domowym w Jarosławiu.
Można było sądzić, że to koniec jej historii, ale los szykował jeszcze jeden dramatyczny zwrot. W 1607 roku w Rosji pojawił się następny samozwaniec – Dymitr II. Ogłosił się cudownie ocalonym carem i mężem Maryny. Choć niewielu dawało temu wiarę, była caryca zdecydowała się poprzeć jego roszczenia – dla niej była to w praktyce jedyna droga, by spróbować odzyskać wpływy i władzę. Więcej o próbach przejęcia rosyjskiego tronu przeczytasz tutaj.
Upadek Maryny Mniszchówny w Rosji
We wrześniu 1608 roku Maryna Mniszchówna przybyła do obozu pod Tuszynem, gdzie spotkała Dymitra II i oficjalnie uznała go za swojego męża. Niedługo potem oboje ponownie złożyli małżeńską przysięgę, jakby chcieli na nowo przypieczętować swój sojusz. Problem w tym, że Samozwaniec nie zdołał zebrać takiego poparcia, które pozwoliłoby mu sięgnąć po Moskwę. W 1610 roku musiał uciekać, a po kilku miesiącach zginął — zamordowany przez własnych ludzi.
Maryna nie planowała powrotu do Polski. W 1611 roku urodziła syna Iwana, którego przedstawiała jako carewicza i konsekwentnie próbowała budować wokół niego prawa do tronu. W jej działaniach wspierał ją kozacki ataman Iwan Zarucki — według części przekazów mógł nawet być ojcem dziecka. Gdy w 1613 roku władzę w Moskwie objął Michał I Romanow, Maryna i Zarucki nie zrezygnowali, lecz stworzyli własny ośrodek siły w Astrachaniu, nazywany przez współczesnych ich „państwem”.
Finał okazał się przesądzony. W 1614 roku oboje wpadli w ręce wojsk carskich. Egzekucja w Moskwie miała charakter pokazowy i była wyjątkowo brutalna — Zaruckiego wbito na pal, a trzyletniego Iwana powieszono. Marynę pozostawiono przy życiu, lecz zamknięto w lochu w Kołomnie. Tam, wiosną 1615 roku, zmarła w niejasnych okolicznościach — najpewniej została zamordowana z rozkazu cara.
W ten sposób dobiegło końca życie pierwszej Polki, która zasiadła na rosyjskim tronie. Losy Maryny Mniszchówny to historia ambicji, zdrady i spektakularnego upadku — przestroga, jak wysoką cenę potrafi mieć gra o władzę.