Znaleźli go we wraku sprzed 2000 lat. Przypomina starożytny komputer
Zdarza się, że wśród archeologicznych odkryć pojawia się przedmiot, który wywraca do góry nogami to, co wydawało się pewne o historii rozwoju człowieka. Nagle na światło dzienne wychodzą ślady sugerujące, że ludzie sprzed tysięcy lat potrafili tworzyć rozwiązania zaskakująco bliskie temu, co dziś nazywamy nowoczesną technologią. Jednym z najbardziej zdumiewających dowodów na istnienie takiej wiedzy jest tajemniczy mechanizm z Antykithiry — artefakt wydobyty w pobliżu greckiej wyspy Antikythēra (Αντικύθηρα), znanej po polsku właśnie jako Antykithira.
- Wrak z Antykithiry i niezwykłe znaleziska
- Odkrycie mechanizmu z Antykithiry
- Mechanizm z Antykithiry: cud techniki Greków
- Mechanizm z Antykithiry: kalendarz księżycowy
Wrak z Antykithiry i niezwykłe znaleziska
W okolicach Wielkanocy 1900 roku grecki statek zbieraczy gąbek, pracujący na Morzu Śródziemnym, wpadł w gwałtowny sztorm i został zepchnięty na wody na północny zachód od Krety. Załoga schroniła się przy wyspie Antykithira, by przeczekać pogodę i doczekać korzystnych wiatrów. W czasie przestoju nurkowie zeszli pod wodę u wybrzeży wyspy — i wtedy jeden z nich, Elias Stadiatis, zanurkował na ok. 45 metrów, gdzie natrafił na wrak. Kapitan Dimitrios Kondos postanowił nie polegać wyłącznie na relacji i sam zszedł na dno. To, co zobaczył, wyglądało jak kadr z opowieści o zaginionych skarbach: pośród słabo widocznych, przysypanych mułem szczątków starożytnego statku leżały porozrzucane posągi z brązu i marmuru, obrośnięte gąbkami, glonami i muszlami.
Kapitan przekazał wiadomość o odkryciu właściwym władzom, a w listopadzie 1900 roku — pod nadzorem profesora Antoniosa Oikonomou z Uniwersytetu Ateńskiego — ruszyła oficjalna ekspedycja badawcza. Prace trwały do września 1901 roku i pozwoliły wydobyć większość obiektów znanych dziś ze znaleziska. Z wraku wyciągnięto liczne rzeźby z brązu i marmuru, monety, naczynia, biżuterię, szkło, ceramikę oraz rozmaite przedmioty codziennego użytku. Wśród nich znajdował się też niepozorny fragment brązu — mocno skorodowany, oblepiony osadami i muszlami.
Analizy wykazały, że jednostka, zbudowana z drewna wiązowego chętnie używanego przez Rzymian, zatonęła w I wieku p.n.e. Deski kadłuba poddane datowaniu radiowęglowemu wskazały na lata 260–180 p.n.e., co sugeruje, że materiał pochodził ze starego wiązu ściętego długo przed budową i zatonięciem statku. Początkowo podejrzewano, że przewożone przedmioty mogły być wojennym łupem albo efektem rabunku. Jednak świetny stan marmurowych rzeźb oraz dopasowane do nich oryginalne podstawy wskazują, że najpewniej trafiły na pokład prosto z warsztatu, a nie zostały zdjęte z wcześniejszego miejsca ekspozycji. Coraz więcej przesłanek prowadzi do wniosku, że ładunek wraku spoczywającego u wybrzeży Antykithiry był legalnym towarem, transportowanym prawdopodobnie do Rzymu.
Odkrycie mechanizmu z Antykithiry
Znaleziska trafiły do Muzeum Archeologicznego w Atenach, gdzie poddano je konserwacji i szczegółowym badaniom. Uwagę naukowców przyciągały przede wszystkim posągi, ozdoby i naczynia, dlatego początkowo niemal pominięto niepozorną, bezkształtną bryłę brązu. Przełom nastąpił dopiero po dwóch latach — 17 maja 1902 roku — gdy archeolog Valerios Stais dostrzegł w silnie skorodowanym metalu zarys koła zębatego oraz wyraźne napisy po grecku. Kiedy przyjrzał się bliżej, zauważył kolejne elementy: kilkanaście innych kół. Zasugerował wtedy, że może to być fragment mechanizmu starożytnego zegara, co wywołało falę krytyki i oskarżeń o mistyfikację. Przeciwnicy Staisa przekonywali, że tak zaawansowane urządzenia nie mogły powstać w antyku, a sam przedmiot musi pochodzić z późniejszych czasów i nie ma związku z zatopioną galerą. Pojawiła się nawet hipoteza, że na wrak starożytnego statku przypadkiem trafił średniowieczny zegar. Dalsze analizy rozwiały jednak wątpliwości i potwierdziły antyczne pochodzenie tego niezwykłego urządzenia.
Do zatonięcia statku doszło między 70 a 60 rokiem p.n.e. — wskazują na to monety znalezione wśród wydobytych przedmiotów — i to właśnie one pozwalają oszacować wiek sensacyjnego mechanizmu. Co ciekawe, wygląda na to, że nie był to eksponat „na pokaz”, lecz sprzęt intensywnie używany: badacze odkryli ślady co najmniej jednej naprawy, w tym wymianę szprychy w głównym kole napędowym oraz podmianę jednego zęba w innym kole.
Mechanizm z Antykithiry: cud techniki Greków
Urządzenie skonstruowane około 100 roku p.n.e. pokazuje zdumiewające połączenie matematycznej i astronomicznej przenikliwości starożytnych Greków z ich imponującym kunsztem inżynieryjnym — na tyle rozwiniętym, by zaplanować i wykonać mechanizm o tak ogromnym stopniu złożoności. Podobnie skomplikowane konstrukcje pojawią się w Europie dopiero mniej więcej półtora tysiąca lat później.
Mechanizm z Antykithiry powstał w epoce, w której często zakładano, że grecka nauka miała przede wszystkim charakter filozoficzny i nie przekładała się na praktyczne rozwiązania. Uważano też, że w tamtych czasach nie mogły istnieć rozbudowane przekładnie zębate. Odkrycie na dnie morza wprost podważa te przekonania. Co więcej, odczytana „instrukcja obsługi” sugeruje, że nie był to jedyny egzemplarz, lecz raczej element większej serii podobnych urządzeń.
Pomijając szczegóły ponad 120 lat badań, najważniejsze jest to, że tajemniczy mechanizm był zaskakująco kompaktowy: mieścił się w niewielkiej drewnianej skrzynce o wysokości 33 cm, szerokości 17 cm i długości 9 cm. W środku znajdowało się kilkadziesiąt precyzyjnie wykonanych z brązu kół zębatych oraz tarcz, połączonych tak, by można je było wprawiać w ruch korbą umieszczoną z boku. Zęby przekładni miały formę trójkątów równobocznych i jednakową wysokość ok. 1,5 mm, dzięki czemu poszczególne koła mogły zazębiać się ze sobą w różnych konfiguracjach.
Mechanizm oferował zadziwiająco wiele możliwości, a część jego zastosowań wciąż pozostaje przedmiotem domysłów. Przednia tarcza pokazywała wędrówkę Słońca i Księżyca na tle znaków zodiaku, a także fazy Księżyca. Tylna tarcza służyła m.in. do przewidywania zaćmień Słońca i Księżyca oraz prezentowała rozmaite cykle astronomiczne. Prawdopodobnie dało się również wyznaczać pozycje znanych wówczas planet: Merkurego, Wenus, Marsa, Jowisza i Saturna. Urządzenie działało także jak kalendarz — umożliwiało ustalanie terminów igrzysk olimpijskich i innych cyklicznie powracających wydarzeń.
Mechanizm z Antykithiry: kalendarz księżycowy
Najnowsze badania starożytnego artefaktu wzmacniają hipotezę, że sercem jego działania nie był kalendarz słoneczny, lecz księżycowy. Mechanizm z Antykithiry, skonstruowany ponad dwa tysiące lat temu, wciąż uchodzi za jeden z najbardziej intrygujących wynalazków świata antycznego. Jego złożoność przewyższa konstrukcje znanych urządzeń powstałych nawet tysiąc lat później. Ten brązowy „kalkulator” astronomiczny, mniej więcej wielkości pudełka po butach, wydobyto z wraku statku 124 lata temu — a mimo to wciąż ujawnia kolejne, zaskakujące szczegóły.
Ponieważ do naszych czasów dotrwały jedynie fragmenty urządzenia, dodatkowo silnie nadgryzione korozją, przez dekady nie było pewności, jakie dokładnie zadania spełniało. Jedno można było wykluczyć niemal od razu: skomplikowany układ kół zębatych nie był, niestety, wehikułem czasu. Prawdziwy przełom nastąpił w 2006 roku, gdy zespół brytyjskiego astrofizyka Mike’a Edmundsa z Uniwersytetu w Cardiff przeprowadził szczegółowe badania w ramach międzynarodowego projektu. Naukowcy wykonali tomografię komputerową eksponatu przechowywanego w ateńskim Muzeum Archeologicznym oraz przeanalizowali jego powierzchnię na zdjęciach o bardzo wysokiej rozdzielczości. Dzięki temu udało się odczytać około dwa razy więcej inskrypcji niż wcześniej, opisać funkcje ponad 30 kół zębatych i — przy okazji — najdokładniej w historii ustalić rolę kalendarza astronomicznego.
Choć wiele zagadek mechanizmu z Antykithiry nadal nie doczekało się jednoznacznych odpowiedzi, nie ma wątpliwości, że to jeden z najbardziej elektryzujących artefaktów starożytności. Do dziś specjaliści próbują wydobyć z niego ostatnie ukryte informacje, traktując go jak pierwszy w dziejach analogowy komputer. A ponieważ ten kompaktowy „komputer” był zamknięty w niewielkiej drewnianej skrzynce, można z przymrużeniem oka uznać go za praprzodka laptopa.
Kontrowersje wśród części badaczy wzbudzał duży pierścień kalendarzowy — element kluczowy, który miał rzekomo prezentować 365 dni egipskiego kalendarza słonecznego. Taka interpretacja wydawała się logiczna, bo na zewnętrznej skali widnieją nazwy miesięcy znane z egipskiego systemu, dzielącego rok na 12 miesięcy po 30 dni oraz 5 dni dodatkowych. Najnowsze analizy zachowanych fragmentów sugerują jednak, że skala nie została podzielona na 365, lecz na 364 części. Taki układ znacznie lepiej pasuje do dwunastu miesięcy synodycznych liczących po około 29,5 dnia — a więc wskazywałby nie na egipski kalendarz słoneczny, lecz na grecki kalendarz księżycowy.
Zaawansowane pomiary rozmieszczenia wyjątkowo precyzyjnie wykonanych otworów na jednym z zachowanych fragmentów dostarczyły kolejnych argumentów: pierścień kalendarza miał zawierać 354 otwory, co również przemawia za kalendarzem księżycowym. Taka dokładność wymagała nie tylko znakomitej metody pomiaru, ale też niemal niewiarygodnie pewnej ręki podczas wybijania każdego z otworów.