W 1953 Katowice zniknęły z mapy Polski. Zastąpiło je miasto o zupełnie innej nazwie
Są miasta, które w historii potrafiły zmieniać nazwę tak często, że ich dawne brzmienie brzmi dziś niemal jak fikcja. A jednak każda taka zmiana ma konkretny powód: polityczne rozgrywki, chęć przypodobania się władzy, upamiętnianie przywódców, a czasem brutalne konsekwencje wojny i zmiany ustroju. Wiedziałeś, że Gdynia funkcjonowała kiedyś jako Gotenhafen, a Katowice przemianowano na Stalinogród? To dopiero początek. Oto pięć znanych miast, których dawne nazwy mogą zaskoczyć nawet tych, którzy uważają się za pasjonatów historii.
- 5 miast, które zmieniły swoją nazwę
- Gdynia: od średniowiecznej wsi do portu
- Katowice: od kuźni do Stalinogrodu
- Petersburg: jak zmieniał nazwę na przestrzeni lat
- Jak Konstantynopol stał się Stambułem
- Mumbaj: jak Bombaj odzyskał nazwę
- Dlaczego miasta zmieniają nazwy?
5 miast, które zmieniły swoją nazwę
Na mapach wszelkie zmiany geograficzne i geopolityczne niemal zawsze budzą emocje i spory. Zwykle pojawiają się wtedy, gdy w danym regionie zmienia się władza, wraca dawny konflikt, albo gdy ktoś chce upamiętnić przełomowe wydarzenie czy ważną postać. Część takich decyzji po latach okazuje się nietrafiona i odchodzi w zapomnienie. Bywa też, że stare nazwy znikają wraz z reformami administracyjnymi — czasem dlatego, że ludzie szybko przyzwyczajają się do nowego brzmienia, a czasem dlatego, że nowe nazewnictwo zostaje narzucone odgórnie.
W Polsce podobnych przykładów nie brakuje. Gdynia w czasie okupacji nazistowskiej funkcjonowała jako Gotenhafen, a Katowice przemianowano na Stalinogród, by uczcić Józefa Stalina. Również w Rosji największe miasta przez lata nosiły nazwy mające przypominać o poprzednim porządku: Petersburg stał się Leningradem, a Wołgograd — Stalingradem. Z map zniknęły też dawne, powszechnie używane nazwy takie jak Bombaj czy Kalkuta. Sprawdźcie 5 miast, które w pewnym momencie historii zmieniły swoją nazwę.
Gdynia: od średniowiecznej wsi do portu
Pierwsze wzmianki o Gdyni sięgają XIII wieku. W tamtym czasie była to niewielka wieś należąca do cystersów z Oliwy, a w następnym stuleciu przeszła w ręce kartuzów. W granicach Polski pozostawała aż do I rozbioru w 1772 r., gdy znalazła się pod władzą Prus. Dotychczasowy porządek zaczął się kruszyć dopiero po I wojnie światowej: Polsce przyznano około 140 km wybrzeża, lecz największy ośrodek regionu – Gdańsk – nie podlegał polskiej administracji. To właśnie dlatego wybór padł na Gdynię jako miejsce budowy portu morskiego, a wraz z nim narodziło się nowe miasto, które w krótkim czasie zaczęło rozwijać się w imponującym tempie.
We wrześniu 1939 r. mapa Europy znów została przerysowana – Polska trafiła pod okupację niemiecką. Jednym z najbardziej charakterystycznych działań okupanta było wprowadzanie zmian administracyjnych, w tym masowe przemianowywanie przestrzeni: ulic, placów, a niekiedy całych miejscowości. Wtedy też dotychczasowa nazwa Gdynia (Gdingen) przestała być używana. Do 1945 r. funkcjonowało określenie Gotenhafen, czyli „Port Gotów”, mające podkreślać rzekomą przynależność tego obszaru do Rzeszy. Po upadku hitlerowskich Niemiec zniknęły także narzucone przez okupanta nazwy i inne wprowadzone zmiany.
Katowice: od kuźni do Stalinogrodu
Najdawniejsze dzieje Katowic sięgają XIII wieku – to wtedy w przekazach pojawia się wzmianka o najstarszej dzielnicy dzisiejszego miasta, czyli Dębie. Z kolejnego stulecia pochodzą informacje o pierwszych kuźniach działających na tych terenach, które w największym stopniu napędzały lokalny rozwój. Sama nazwa „Katowice” pojawia się jednak dopiero w drugiej połowie XVI wieku. Prawdziwy przełom przyniósł XIX wiek, kiedy miejscowość znajdowała się pod zaborem pruskim: uruchomienie połączenia kolejowego rozwiązało problemy komunikacyjne mieszkańców, ruszyła dynamiczna urbanizacja, a w miejscu dawnej zagrody zaczęło wyrastać nowe, szybko rozbudowujące się miasto.
Po II wojnie światowej Polska trafiła do radzieckiej strefy wpływów, a w 1952 roku przyjęła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa. 5 marca 1953 roku w Kuncewie, w wieku 75 lat, zmarł Józef Stalin. Wkrótce potem – nie tylko w ZSRR, lecz także wśród „bratnich narodów” – rozpoczęła się intensywna fala upamiętniania zmarłego przywódcy. Jednym z narzędzi były tzw. „porządki geograficzne”, czyli nadawanie nowych nazw już istniejącym miejscom i obiektom, by stale przypominały o Stalinie. W ten sposób zmieniono także nazwę Katowic. Na mocy Uchwały Rady Państwa i Rady Ministrów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 7 marca 1953 r. o uczczeniu pamięci Józefa Stalina z mapy Polski zniknęły Katowice, a w ich miejsce pojawił się Stalinogród. Równocześnie przestała obowiązywać nazwa województwa katowickiego – zastąpiło je województwo stalinogrodzkie. Ten stan utrzymał się ponad trzy lata, aż do 12 grudnia 1956 roku. Co ciekawe, o ile nowe nazewnictwo wprowadzono błyskawicznie, o tyle powrót od Stalinogrodu do Katowic trwał wyraźnie dłużej: uchwałę Miejskiej Rady Narodowej wydano dopiero pod koniec października, a Sejm zatwierdził dawny układ nazw dopiero w marcu następnego roku. Sprawdź także ten artykuł z 10 największymi miastami starożytności.
Petersburg: jak zmieniał nazwę na przestrzeni lat
Nazywany stolicą północy i rosyjskim „oknem na Europę” Petersburg to kolejne z 5 miast, które na przestrzeni dziejów zmieniały nazwę. To drugie pod względem liczby mieszkańców, a jednocześnie najczęściej wybierane przez turystów miasto w Rosji. Jego historia jest wyjątkowo burzliwa także pod względem nazewnictwa. Za moment założenia uznaje się 16 maja 1703 r. – wtedy zaczęła spełniać się wizja cara Piotra I z dynastii Romanowów: wzniesione od zera miasto, które miało dać państwu dostęp do Bałtyku.
W kolejnych epokach Petersburg funkcjonował pod kilkoma nazwami – zarówno oficjalnymi, jak i potocznymi. Sankt-Petersburg (uznany przez Radę Języka Polskiego za poprawny, choć niezalecany), Piotrogród, a później Leningrad. Ta ostatnia nazwa ma źródło podobne do polskiego Stalinogrodu. 21 stycznia 1924 r. zmarł Włodzimierz Lenin, pierwszy przywódca Rosji Radzieckiej, a zaledwie 5 dni później Petersburg przemianowano na Leningrad. Co ciekawe, nowe „imię” miasta utrzymało się znacznie dłużej niż w przypadku Katowic – aż do początku września 1991 r.
Jak Konstantynopol stał się Stambułem
Czwartym z pięciu miast, które na przestrzeni dziejów zmieniały swoją nazwę, jest Stambuł – największa metropolia Turcji. Najstarsze ślady osadnictwa na tym obszarze sięgają epoki kamienia. W VII w. p.n.e. Grecy, obok istniejących już osad, założyli kolonię, która z czasem rozwinęła się w Bizancjum. Pod koniec II w. n.e. miasto znalazło się w granicach najpotężniejszego i najbardziej rozpoznawalnego imperium tamtej epoki – Cesarstwa Rzymskiego. W 330 r. cesarz Konstantyn I Wielki przebudował ośrodek, a na jego cześć zaczęto używać nowej nazwy: Konstantynopol. To właśnie tam przeniesiono stolicę, a gdy dawne zasady rządzenia przestały funkcjonować i doszło do podziału imperium, Konstantynopol stał się centrum Cesarstwa Wschodniorzymskiego.
Nazwa nie została zmieniona także po zdobyciu miasta przez Turków w 1453 r. i uczynieniu go stolicą imperium osmańskiego. Imperium Osmańskie było w historii jednym z nielicznych przykładów państwa, którym przez cały okres istnienia rządziła jedna dynastia. W XX w. imperium przystąpiło jednak do wielkiej wojny jako sojusznik Niemiec. Gdy stary ład runął, imperium przekształciło się w Turcję. W 1923 r. stolicę przeniesiono do Ankary, a w 1930 r. tureckie władze zwróciły się do świata z prośbą, by zaprzestać używania nazwy Konstantynopol i odtąd posługiwać się wyłącznie określeniem Istanbul.
Mumbaj: jak Bombaj odzyskał nazwę
Zestawienie 5 miast, które w pewnym momencie historii zmieniły swoją nazwę, domyka Mumbaj – obok Delhi jedno z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w Indiach. Jego dzieje sięgają daleko w przeszłość, a tempo zmian bywało równie burzliwe jak w przypadku Stambułu. W pierwszej połowie XVI wieku miasto trafiło pod panowanie Portugalii, która niemal 130 lat później odsprzedała je Brytyjczykom. Indie pozostawały kolonią brytyjską aż do 1947 roku, gdy odzyskały niepodległość. Dzisiaj Mumbaj kojarzy się przede wszystkim z finansami: to tutaj działają najważniejsze giełdy regionu południowoazjatyckiego. Jest to też największy port morski w kraju.
Sama nazwa miasta wywodzi się od hinduskiej bogini Mumba Devi. Portugalczycy nazwali je Bom Bahia, czyli „dobra zatoka”, a Brytyjczycy z czasem uprościli i dostosowali brzmienie do własnego języka. W ten sposób narodził się Bombaj. Co ciekawe, ta wersja utrzymywała się jeszcze długo po zakończeniu epoki kolonialnej – oficjalnie zastąpiono ją nazwą Mumbaj dopiero w 1995 roku.
Dlaczego miasta zmieniają nazwy?
Wspomniane wyżej miasta to zaledwie kilka przykładów miejscowości i metropolii, które na przestrzeni wieków przechodziły zmiany nazw. Gdy znikały powody, dla których dane określenie miało sens i uzasadnienie, wprowadzano korekty. Dziś nie ma już żadnych przesłanek, by Gdynię nazywać Portem Gotów, a Katowice — Stalinogrodem.
Losy przemian nazw dotyczą nie tylko miast, lecz także innych miejsc i obiektów geograficznych. Zwykle stoją za nimi ludzkie wierzenia, przełomy historyczne albo decyzje administracji i polityka władz. Nawet jeśli w dokumentach i na mapach pojawia się nowe brzmienie, przeszłości tych miejsc nie da się wymazać — dawne nazwy wciąż opowiadają ich historię.
Źródła:
- Kieniewicz J., Dzieje Indii, Ossolineum, Wrocław 2004
- Mierzejewski P., Gdynia jako Gotenhafen, https://www.graptolite.net/Facta_Nautica/press/gdynia1939.html (dostęp: 4 marca 2021 r.)
- Miles J., Petersburg, Bellona, Warszawa 2020
- Nazewnictwo geograficzne świata. Zeszyt 6: Białoruś, Rosja, Ukraina, Główny Geodeta Kraju, Warszawa 2005
- Reychman J., Dzieje Turcji, Ossolineum, Wrocław 1973
- Uchwała Rady Państwa oraz Rady Ministrów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z 7 marca 1953 r. w sprawie uczczenia pamięci Józefa Stalina, M.P. 1953 nr 23 poz. 280
- Wójcik Z., Historia powszechna XVI–XVII wieku, Powszechne Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2006