Wyrzucała własną córkę z domu, by oddawać się rozkoszom z kochankiem. Tak żyła muza Dalego
Gdyby nie ona, być może nigdy nie zobaczylibyśmy słynnych „miękkich” zegarów z „Trwałości pamięci” ani wielu innych obrazów, które na zawsze zmieniły surrealizm. Była inspiracją dla artystów łamiących zasady, poetów i malarzy — lecz tylko jeden z nich wyniósł ją na absolutny piedestał. Salvador Dalí mówił o niej jak o istocie z innego świata, nazywając ją „jedyną mitologiczną niewiastą naszych czasów”. Dla Dalego Gala nie była jedynie muzą. Stała się jego prywatną Galateą, strażniczką jego stylu i bezwzględnie skuteczną menadżerką — kobietą, która dzięki kontaktom i instynktowi do interesów potrafiła rozpędzić jego sławę, a później zamienić ją w prawdziwą fortunę. Tyle że blask tej historii ma pęknięcie, o którym rzadziej się mówi. Bo rola muzy potrafi kosztować więcej, niż ktokolwiek chciałby przyznać — a w życiu Gali była jedna relacja, której nie uratowały ani wpływy, ani pieniądze. Jej jedyne dziecko zapłaciło za to najwyższą cenę… i zostało odrzucone nawet u kresu jej życia.
- Gala Dalí: od Kazania do Paryża
- Gala: muza surrealistów i kochanka trójkąta
- Gala i Dali: muza, mentor i skandal
- Chciwość Dalego i ekscesy Gali
- Gala Dali i jej mroczne późne lata
Gala Dalí: od Kazania do Paryża
W rzeczywistości nazywała się Elena Ivanovna Diakonova. Urodziła się w 1894 roku w Kazaniu, na terenie ówczesnej carskiej Rosji. O jej dzieciństwie i wczesnych latach zachowało się niewiele pewnych informacji — relacje bywają szczątkowe i często wzajemnie się wykluczają. Wiadomo jednak, że wychowywała się z trójką rodzeństwa, a ojca straciła jeszcze jako dziecko. W wielu przekazach powtarza się, że odebrała solidne wykształcenie i uczęszczała na kursy literackie, które otworzyły jej drogę do pracy nauczycielki w Moskwie. W 1912 roku życie Gali gwałtownie wyhamowało: zachorowała na gruźlicę, a rodzina wysłała ją do sanatorium w szwajcarskim Clavadel. To właśnie tam, jako osłabiona i delikatna dziewczyna, natknęła się na swoje pierwsze wielkie uczucie.
Paul Eluard — przyszły poeta i jedna z ważnych postaci surrealizmu — od razu zwrócił uwagę na jej pasję do książek. Szybko znaleźli wspólny rytm rozmów i zaczęli spędzać ze sobą coraz więcej czasu. Najpierw była przyjaźń, a niedługo potem przerodziła się w relację, w której emocje wzięły górę. Po zakończeniu leczenia Gala wróciła do Rosji, tymczasem Paul trafił na front I wojny światowej. Gdy wrócił, ona podjęła decyzję, która na zawsze zmieniła jej los: opuściła ojczyznę i pojechała do Paryża, by być przy nim. Pobrali się w 1917 roku.
Niedługo później na świat przyszła ich córka, Cecile. Jedyne dziecko Gali przez całe życie miało zmagać się z chłodem i brakiem czułości ze strony matki, a także z dorastaniem w niecodziennym, ekscentrycznym kręgu artystów — przyjaciół państwa Eluardów. Para szybko zainteresowała się bowiem rodzącym się ruchem surrealistów skupionych wokół filozofa Andre Bretona. To środowisko na kolejne lata stało się dla nich punktem odniesienia i w dużej mierze ukształtowało ich sposób myślenia o świecie.
Gala: muza surrealistów i kochanka trójkąta
Gala należała do wąskiego grona kobiet, które dopuszczano do środowiska artystów szerzących idee surrealizmu. Mężczyzn przyciągały jej intuicja, erudycja i błyskotliwy umysł. To jednak nie tylko intelekt sprawiał, że w jej towarzystwie tracili grunt pod nogami. Dla wielu twórców stała się muzą i obiektem pożądania dzięki trudnemu do podważenia magnetyzmowi. Dzisiaj jej uroda mogłaby zostać uznana za zwyczajną i daleką od współczesnych wyobrażeń o pięknie, lecz wówczas ciemne, tajemnicze spojrzenie i mocno zarysowane kości policzkowe działały na wyobraźnię artystów, którzy w swoich dziełach próbowali uchwycić granicę między jawą a snem.
Andre Thirion opisywał ją słowami: „Gala wiedziała, czego chce – przyjemności serca i zmysłów, a także towarzystwa geniuszu”. Jej mąż, Paul Eluard, w czasie wspólnych lat wielokrotnie wracał do cielesności Gali w pisanych przez siebie miłosnych utworach. Nie był jednak jedynym, który zachwycał się jej zmysłowością. Do ich małżeńskiej relacji dołączył pisarz i malarz Max Ernst, dla którego Gala także stała się źródłem natchnienia. Max tworzył ilustracje do wierszy Paula, a Paul podsycał własną wenę, patrząc na prace przyjaciela. W tym układzie Gala poruszała się między nimi jako kochanka i muza.
Przez kilka lat funkcjonowali w trójkącie. Dla córki Eluardów, Cecile, był to czas, który zapisał się jako jeden z najbardziej bolesnych. Dziewczynkę nieraz wyganiano z domu na długie godziny, gdy dorośli chcieli oddać się cielesnym przyjemnościom. Na domiar tego Max Ernst pokrył ściany i drzwi mieszkania Gali i Paula makabrycznymi rysunkami, które budziły w dziecku strach i sprowadzały koszmary senne.
Gala i Dali: muza, mentor i skandal
Latem 1929 roku Gala wyjechała z rodziną na wakacje do Hiszpanii. Właśnie tam, razem z Paulem, spotkała młodego malarza, który wyróżniał się nieprawdopodobną wyobraźnią i zamiłowaniem do groteski. Salvador Dali zakochał się w Gali natychmiast. Ona – starsza od niego o dziesięć lat – także szybko uległa fascynacji. W utalentowanym Katalończyku zobaczyła kogoś więcej niż obiecującego artystę: rozpoznała w nim geniusza. I podjęła decyzję, która na zawsze zmieniła jej życie – nie wróciła z rodziną do domu. Z Eluardem rozwiodła się formalnie w 1932 roku, a Cecile wkrótce potem trafiła pod opiekę babci ze strony ojca. Paul widywał córkę od czasu do czasu, ale Gala nie zamierzała zaprzątać sobie głowy losem dziecka. Cecile przez kolejne lata nie będzie miała wstępu do jej surrealistycznego świata. Matka pominie ją nawet w testamencie, który córka skutecznie podważy już po jej śmierci.
Tymczasem Gala stała się najważniejszą muzą Salvadora Dali, z którym zamieszkała w Port Lligat. To m.in. dzięki jej wpływom w 1929 roku artysta oficjalnie związał się z ruchem surrealistów, a wyrazistym potwierdzeniem tej drogi stał się głośny film „Pies andaluzyjski”, zrealizowany wspólnie z Luisem Bunuelem. Pierwsze wizje Dalego potrafiły szokować nawet samych surrealistów. Jak mówił, fascynowały go „elementy skatologiczne” i „analne”. Wnętrzności, odchody i ludzkie odbyty przyciągały go do tego stopnia, że nawet jego środowisko uznało te motywy za „tabu”. Wtedy do akcji wkroczyła „Niepokalana intuicja”, jak Dali nazywał Galę. W „Dzienniku geniusza” wspominał:
„Gdy w domu ojca w Cadaques surrealiści zauważyli obraz, który niedawno namalowałem, a który Paul Eluard nazwał: Żałobna gra, zgorszeni byli elementami skatologicznymi i analnymi tego malowidła. Zwłaszcza Gala odniosła się krytycznie do mego dzieła. Reakcja jej była tak gwałtowna, że wywołała wówczas mój sprzeciw. Później jednak taka jej postawa sprawiała, że żywiłem dla niej uwielbienie. (…) Gala pierwsza mnie ostrzegła, że wśród surrealistów spotkam się z równie nieprzychylnym nastawieniem jak gdzie indziej i że w gruncie rzeczy – wszyscy oni mają mentalność mieszczańską. Moją siłą – przewidywała – będzie trzymanie się na dystans, jeśli chodzi o wszelkie prądy artystyczne i literackie”.
Wkrótce Gala stała się nie tylko inspiracją Dalego, ale też kimś w rodzaju przewodniczki po jego własnym talencie – mentorką, która potrafiła ukierunkować styl wybitnego malarza. Motywowała go do pracy, spędzała z nim długie godziny w pracowni: pozowała, czytała mu książki i wiersze, a potem obserwowała, jak te teksty rozpalają jego wyobraźnię. Była krytyczką surową, lecz mobilizującą. Na tym jednak jej rola się nie kończyła. To Gala szukała kupców, negocjowała stawki za obrazy, pilnowała też codziennych spraw – od zakupu materiałów po lakiery i pędzle. Dali zapisał: „Niczym matka zachęcająca dziecko do jedzenia nalegała: – No, mój Daliczku, wypróbuj tego oryginalnego materiału. To rozpuszczony bursztyn, bursztyn, którego nie poddano prażeniu. Powiadają, że używał go Vermeer do malowania”.
W 1934 roku Salvador i Gala pobrali się. Ukochana była przy nim w kluczowych momentach kariery i życia – kiedy powstawały surrealistyczne arcydzieła, takie jak „Płonąca żyrafa” czy „Trwałość pamięci”, obraz ze słynnymi „miękkimi” zegarami. W 1937 roku, z inicjatywy żony, Salvador rozpoczął współpracę z projektantką mody Elsą Schiaparelli. Tak narodziła się pamiętna lobster dress – jedwabna suknia z namalowanym przez Dalego homarem, symbolem płodności umieszczonym na dole kreacji. Z kolei w 1945 roku artysta zaprojektował odrealnioną, wypełnioną własnymi znakami i obsesjami sekwencję snu do filmu Alfreda Hitchcocka „Urzeczona”. Kilka lat później stworzył „Madonnę z Port Lligat”, obdarzając ją rysami ubóstwianej Gali.
U boku Gali Salvador wyrósł na jednego z najważniejszych twórców surrealizmu. Nigdy nie udawał, że jest inaczej – otwarcie przyznawał, że w istocie maluje dzięki niej. W swoich wspomnieniach nazywał ukochaną „nadkobietą”, „Oliwą” (odwołując się do odcienia jej skóry), „niepokalaną intuicją”, „istotą równie piękną jak postacie Rafaela”, „Heleną Trojańską”, „Świętą Heleną” oraz „gwiazdą spadającą, najłatwiej rozpoznawalną i najdoskonalszą”. Gala pilnowała też ich wizerunku na co dzień – prywatnie para słynęła z ekscentryczności i zachowań, które do dziś trudno rozstrzygnąć: były szczere czy starannie wyreżyserowane jak performance?
Chciwość Dalego i ekscesy Gali
Związek Dalego był nie tylko pełen talentu i wierny surrealistycznym ideałom, lecz także… zaskakująco pazerny. Gonitwa za pieniędzmi, stała potrzeba rozgłosu i bycia w centrum zainteresowania budziły irytację wśród surrealistów. Lider ugrupowania, Andre Breton, ukuł nawet kąśliwy anagram nazwiska kolegi: Avida Dollars („spragniony dolarów”).
Salvador Dali lubił podkreślać, że największą wolnością człowieka jest brak przymusu pracy — a to, rzecz jasna, gwarantują pieniądze. Trudno z tym polemizować, ale gdy spojrzeć na część komercyjnych wyborów tej dwójki, można odnieść wrażenie, że ich apetyt na majątek w pewnym momencie wymknął się spod kontroli. Z czasem Salvador i Gala stali się parą niezwykle medialną; sam malarz urósł do rangi ikony ruchów hippisowskich i szerzej — popkultury. Bywał na przyjęciach z celebrycką śmietanką, pozował do zdjęć z Elvisem Presleyem, Johnem Lennonem czy Alice Cooperem.
Kiedy artysta tworzył coraz mniej, wiecznie nienasycona Gala postanowiła przekuć jego sławę na kolejne wpływy, namawiając go do występów w reklamach — m.in. środka na dolegliwości żołądkowe — by sfinansować swoje ekscentryczne zachcianki. Często dotyczyły one młodych kochanków. Gala, znana z silnego temperamentu erotycznego, korzystała z usług żigolaków i wdawała się w spontaniczne kontakty seksualne z mężczyznami spotykanymi na ulicy. Obsypywała kochanków kosztownymi podróżami, prezentami i kolacjami, innym płaciła po prostu za towarzystwo. Według niektórych źródeł potrafiła przeznaczać na nich nawet 10 tys. dolarów dziennie.
Gala Dali i jej mroczne późne lata
W 1963 roku na jednej z nowojorskich ulic Gala dostrzegła młodego narkomana, w którym — ku zaskoczeniu wielu — zobaczyła przyszłą gwiazdę kina. Zafascynowana chłopakiem, podobnie jak kiedyś Salvadorem Dalim, zabrała go do Włoch, by przedstawić Federico Felliniemu. Jednak ani autor „La Dolce Vita”, ani żaden inny reżyser nie podzielił entuzjazmu pani Dali. Gdy stało się jasne, że z filmowej kariery nic nie będzie, Gala kupiła wyniszczonemu nałogiem kochankowi bilet powrotny do Stanów, a sama wróciła do męża.
W późniejszych latach Gala Dali kojarzono nie tylko z upodobaniem do bardzo młodych mężczyzn, lecz także z hazardem i bezwzględną pamięcią do uraz. Potrafiła mścić się nawet na dawnych znajomych Salvadora, a z czasem jej chłód i okrucieństwo uderzyły również w najbliższych. Jedyna córka bezskutecznie próbowała odbudować więź z matką. W latach 60. Gala i Salvador wciąż pozostawali małżeństwem, choć coraz częściej żyli obok siebie. Dali nadal był od niej zależny — to ona trzymała pieczę nad jego majątkiem — mimo że w jego otoczeniu pojawiały się już nowe muzy, w tym Amanda Lear, znana z androgenicznego wizerunku.
Równolegle Gala coraz rzadziej bywała na organizowanych przez partnera przyjęciach i orgiach. Po dekadach spędzonych wśród surrealistów i na salonach pełnych znanych nazwisk zaczęła pragnąć ciszy oraz odosobnienia. W 1968 roku Dali kupił jej zamek w Púbol, gdzie żona spędzała każde wakacje. Jej spokój był tam świętością — do środka można było wejść wyłącznie na imienne zaproszenie wystawione przez samą Galę. Zasada obejmowała także Salvadora Dalego. Z czasem Gala popadła w dewocję, a większość dni wypełniała modlitwą. Zmarła w 1982 roku, mając 87 lat.
Źródła:
- S. Dali, „Dziennik geniusza”, przeł. J. Kortas, Książnica Oddział Publicat, Katowice 2009.
- S. Zientek, „Gala Dali – muza surrealistów, współtwórczyni legendy geniusza”, www.niezlasztuka.net (Dostęp: 29.09.2023)
- www.thedali.org