Według legendy schodzi z obrazu tuż przed północą. To najsłynniejsza zjawa polskich zamków
Nad brzegiem jeziora Kórnickiego wznosi się jedna z najpiękniejszych rezydencji magnackich Wielkopolski. Zamek w Kórniku, dziś siedziba muzeum i Biblioteki Kórnickiej PAN, skrywa fascynującą historię, która splata się z losami dwóch wielkich rodów – Górków i Działyńskich. To tutaj narodziła się legenda o Białej Damie, najsłynniejszym polskim duchu.
- Magnacka rezydencja
- Kobieta, która zmieniła Kórnik
- Najsłynniejszy polski duch
- Tytus Działyński i neogotycka metamorfoza
- Architektura pełna kontrastów
- Skarby ukryte we wnętrzach
- Muzeum, biblioteka i arboretum
Magnacka rezydencja
Początki kórnickiej warowni sięgają XIV wieku. Pierwsza budowla obronna w formie wieży powstała z inicjatywy poznańskiego biskupa Mikołaja z Kórnika. Pierwszy znany dokument dotyczący budowy zamku – kontrakt z cieślą Mikołajem – pochodzi z 1426 roku. Ukończona około 1430 roku budowla, usadowiona na bagiennej wyspie, otoczona była fosą, a dostęp do niej umożliwiał most zwodzony. Do dziś z tego okresu zachowały się stare mury i piwnice.
W 1565 roku Stanisław Górka przebudował gotycki zamek na renesansową rezydencję. Część reprezentacyjna z bramą wjazdową od strony północnej posiadała po obu stronach baszty. W 1574 roku gościł tu Henryk Walezy, przejeżdżający przez Kórnik w drodze na koronację do Krakowa. Po bezpotomnej śmierci Stanisława Górki w 1592 roku zamek przeszedł w ręce Czarnkowskich, a od 1676 roku stał się własnością rodu Działyńskich.
Kobieta, która zmieniła Kórnik
Teofila z Działyńskich Potulicka była pierwszą wybitną przedstawicielką rodu Działyńskich władających kórnickim zamkiem. W czasach ogólnego upadku gospodarczego Polski doprowadziła Kórnik i pobliski Bnin do rozkwitu. Sprowadzała do miasta protestanckich kolonistów niemieckich, popierała Żydów, zbudowała w Bninie zbór ewangelicki i ratusz, przebudowała kościół parafialny w Kórniku.
Teofila interesowała się kulturą i nowymi prądami w architekturze. Utrzymywała kontakt z Biblioteką Królewską w Berlinie. To zainteresowanie stało się bodźcem do przebudowy kórnickiej rezydencji, którą prowadziła przez niemal całe swoje życie. Zamek o dominujących dotychczas funkcjach obronnych przekształcono w pałacową rezydencję. Główne wejście znajdowało się teraz od strony północnej, a dziedziniec okolono dwiema oficynami.
Najsłynniejszy polski duch
Teofila z Działyńskich Potulicka zmarła 26 listopada 1790 roku i została pochowana w krypcie kościoła Wszystkich Świętych w Kórniku. Już za życia zaczęły ją otaczać niepokojące opowieści. Szerzyły się plotki, że wdowa utrzymuje niemoralne stosunki z mężczyznami, w tym proboszczem katolickim z Kórnika i pastorem luterańskim z Bnina. Po jej śmierci źródłem legendy stał się dodatkowo jej portret w białej sukni pędzla prawdopodobnie Antoine'a Pesne'a, wiszący w sali jadalnej zamku.
W XIX wieku wśród okolicznej ludności zaczęto opowiadać, że krótko przed północą Teofila schodzi z portretu i przechodzi na taras zamkowy. O północy do zamku przyjeżdża rycerz na czarnym koniu, który zabiera ją na przejażdżkę po parku. W ten sposób Teofila podobno pokutuje za rozebranie zameczku myśliwskiego Górków. Opowieść ta, przekazana przez XIX-wiecznego burgrabiego zamku Józefa Rychtera, utrzymała się do dzisiaj.
Tytus Działyński i neogotycka metamorfoza
Po śmierci Teofili Potulickiej zamek przez krótki czas był w rękach Szołdrskich, na mocy wyroku sądowego w 1801 roku został jednak zwrócony Działyńskim. Rezydencję objął najpierw Ksawery Szymon Działyński, a od 1826 roku jego syn Tytus Działyński herbu Ogończyk. Z powodu zaangażowania w powstanie listopadowe Tytus został ukarany przez władze pruskie konfiskatą majątku. Do Kórnika mógł wrócić dopiero w 1839 roku.
Tytus planował całkowitą przebudowę zamku jeszcze przed powstaniem listopadowym. Zamawiał projekty u Antonia Corazziego, Henryka Marconiego i Karla-Friedricha Schinkla. Po powrocie do Kórnika przebudował zamek w stylu neogotyku angielskiego. Najwięcej zaczerpnął z projektu Schinkla, modyfikując go we współpracy z architektem Marianem Cybulskim. Zamek miał być nie tylko prywatną rezydencją, lecz służyć narodowi jako biblioteka i muzeum.
Architektura pełna kontrastów
Obecny kształt zamku nawiązuje do neogotyku angielskiego. Główne wejście znajduje się od strony północnej. Charakterystyczną cechą jest zwieńczenie głównego okna nad wejściem łukiem Tudora z herbem Ogończyk. Portal wejściowy flankowany jest oknami ozdobionymi herbami Ogończyk Tytusa Działyńskiego i Jelita jego żony Celestyny z Zamoyskich.
Strona południowa jest zdominowana przez łuk indyjski, wzorowany prawdopodobnie na Pawilonie Królewskim w Brighton, a pośrednio na muzułmańskiej architekturze Indii – łuk w Kórniku nosi wyraźne podobieństwo do łuków Tadź Mahal. Od strony wschodniej wznosi się neogotycka wieża z czerwonej cegły, kontrastująca z resztą zamku.
Skarby ukryte we wnętrzach
Obecnie w zamku mieści się muzeum z unikatowymi eksponatami: meblami różnych stylów i epok, obrazami mistrzów polskich i europejskich, rzeźbami, kolekcjami numizmatycznymi, militariami oraz wyrobami rzemiosła artystycznego z porcelany i srebra. Najokazalszym wnętrzem rezydencji jest Sala Mauretańska, nawiązująca do Dziedzińca Lwów w Alhambrze.
W pokoju pod wieżą eksponowane są zbiory etnograficzne i przyrodnicze przywiezione przez Władysława Zamoyskiego z Australii i Oceanii. Zamek jest też siedzibą Biblioteki Kórnickiej PAN, jednej z największych bibliotek w Polsce. Tytus Działyński zapoczątkował gromadzenie starodruków i rękopisów, między innymi Chopina, Mickiewicza i Bonapartego.
Muzeum, biblioteka i arboretum
Po nagłej śmierci Tytusa Kórnik znalazł się w rękach jego syna Jana. Po bezpotomnej śmierci Jana w 1880 roku zamek odziedziczył jego siostrzeniec Władysław Zamoyski. Jako obywatel francuski, w 1885 roku został zmuszony do opuszczenia Kórnika i zamieszkał w Galicji, gdzie zasłużył się między innymi w walce o polskość Morskiego Oka. Do Kórnika powrócił dopiero w 1920 roku.
W 1924 roku, tuż przed śmiercią, bezdzietny Zamoyski przekazał całe swoje dobra, w tym zamek wraz z kolekcją dzieł sztuki, zbiorami bibliofilskimi i ogrodem dendrologicznym narodowi polskiemu. W czasie II wojny światowej zbiory w znacznej części zostały rozgrabione. Od 2011 roku zamek w Kórniku znajduje się na liście Pomników Historii. Otoczony czterdziestohektarowym parkiem, stanowiącym Arboretum Kórnickie, pozostaje jednym z najchętniej odwiedzanych zabytków Wielkopolski.
Źródła:
- Kosman M., Opowieści kórnickie, Poznań 1983.
- https://www.bkpan.poznan.pl/zamek-w-korniku/
- https://zabytek.pl/pl/obiekty/kornik-zamek