Klątwy, które zmieniły historię: Tutanchamon, Templariusze i USA
Klątwa ma dwa oblicza — i oba potrafią przerazić. Czasem oznaczała wyrzucenie poza nawias: odebranie imienia, miejsca wśród ludzi i prawa do normalnego życia. Innym razem była czymś znacznie mroczniejszym: wypowiedzianym na głos życzeniem nieszczęścia, zapowiedzią upadku, której nie dało się tak po prostu „odczynić”. Najgłośniejsze klątwy w historii nie były jednak pustymi słowami. Działały jak wymierzona z premedytacją kara — ostatnia broń tych, którzy zostali zepchnięci do roli ofiar i nie mieli jak odpłacić swoim oprawcom w inny sposób. I właśnie dlatego budziły taki lęk: potrafiły zaszczepić niepewność nawet wtedy, gdy przeklinający był daleko, a jego ręce nie mogły dosięgnąć celu. A jednak… coś w tych słowach sprawiało, że ludzie zaczynali się bać, że to dopiero początek.
- Klątwy i przepowiednie: fakt czy legenda?
- Klątwy wykluczające i ich skutki
- Klątwa Tutanchamona i jej echo na Wawelu
- Klątwa templariuszy i klątwa prezydentów
- Anatema: realna broń polityczna
- Klątwy i anatemy, które zmieniły historię
Klątwy i przepowiednie: fakt czy legenda?
To, czy uznajemy przepowiednie i klątwy za realne zagrożenie oraz czy wierzymy, że „zadziałały”, w dużej mierze wynika z naszych osobistych przekonań. Gdy pytam o prawdziwość historii o klątwach, chodzi mi przede wszystkim o coś innego: czy faktycznie je wypowiedziano lub zapisano oraz czy zarówno autor, jak i adresat wierzyli w ich sprawczość. Są bowiem przekleństwa udokumentowane — zapisane albo wypowiedziane przy świadkach — i takie, które dopiero po latach „odczytano” z ciągu późniejszych zdarzeń. Najbardziej znanym przykładem pozostaje klątwa grobu Tutanchamona. Do kwestii, czy egipscy twórcy grobowca rzeczywiście przeklęli każdego, kto odważy się go otworzyć, wrócę w dalszej części artykułu.
Klątwy były obecne w kulturze starożytnej i średniowiecznej, a ich ślady widać co najmniej do epoki nowożytnej. W XIX wieku głośne przekleństwa i przepowiednie częściej traktowano już jak sensacyjne „historie dla kucharek”. Wcześniej jednak uchodziły za coś znacznie poważniejszego: realnie używane narzędzia zemsty, gróźb i wymierzania kary. W przypadku najsłynniejszych klątw często mamy do czynienia z legendą dopisaną później, rozbudowaną przez plotkę i wyobraźnię. Mimo to jest to fascynujące zjawisko kulturowe, które potrafi wpływać na ludzkie wybory — między innymi dlatego, że umie wywołać całkiem prawdziwy strach.
Klątwy wykluczające i ich skutki
Skoro ludzie wierzyli, że klątwa niesie realne niebezpieczeństwo, samo jej wypowiedzenie wpływało na to, jak dalej postępowała osoba uznana za przeklętą oraz jak reagowali świadkowie tych słów. Najmocniej widać to w klątwach o charakterze wykluczającym — takich jak ekskomunika w Kościele katolickim czy cherem w społeczności żydowskiej. Kto został wyłączony, często nie był w stanie prowadzić zwyczajnego życia, bo odcinano go, przynajmniej częściowo, od relacji i uczestnictwa w życiu wspólnoty.
Nie mniejsze znaczenie miały jednak klątwy kierowane choćby przeciw okrutnym i niesprawiedliwym władcom. Gdy padały z ust ofiar płonących na stosie albo wypowiadających ostatnie słowa na szafocie, potrafiły zmieniać nastawienie poddanych do rządzącego i na długo zostawały w pamięci. Późniejsze kłopoty państwa czy niepowodzenia dynastii chętnie tłumaczono wtedy jako skutek rzuconych klątw.
Klątwa Tutanchamona i jej echo na Wawelu
3 listopada 1922 roku angielski egiptolog Howard Carter natrafił na schody prowadzące do królewskiego pochówku. Jak wyszło na jaw później, za zapieczętowanym wejściem czekał jeden z najwspanialszych i najbogatszych grobowców starożytnego Egiptu — należący do faraona XVIII dynastii, Tutanchamona. (Ceram C.W., 1958: s. 205-219) Wkrótce po pierwszych sensacyjnych znaleziskach zmarł sponsor całej ekspedycji, lord Carnarvon (1923), przez co dalsze prace stanęły pod znakiem zapytania. Patron wyprawy nie doczekał nawet momentu, w którym zobaczono mumię Tutanchamona — odkryto ją dopiero na przełomie 1926/27 roku. Znalezienie niemal nienaruszonego grobu, wypełnionego skarbami sprzed ponad 3000 lat, było dla archeologów triumfem. Nas jednak najbardziej interesuje to, co narosło wokół tego odkrycia: klątwa.
Gdy zmarł lord Carnarvon — w dość przypadkowych okolicznościach, po ukąszeniu przez moskita — natychmiast pojawiły się szepty o „karze za świętokradztwo”. Kiedy później kolejni uczestnicy wykopalisk odchodzili w tajemniczych okolicznościach (łącznie doliczono się 30 zgonów), prasa coraz chętniej podsycała atmosferę, pisząc o „klątwie Tutanchamona”.
W tym miejscu trzeba od razu doprecyzować jedną kwestię. Starożytni Egipcjanie chętnie sięgali po magiczne formuły, a w grobowcach królewskich było ich szczególnie dużo — miały chronić i prowadzić duszę faraona w bezpiecznej wędrówce w zaświaty. Nie istniał jednak zwyczaj obkładania klątwą tych, którzy otworzą grób. Dlatego jedna z najsłynniejszych „klątw” w praktyce nigdy nie funkcjonowała tak, jak ją później przedstawiano. (Ceram C.W.: s. 239) Co więcej, część śmierci wymienianych jako skutek naruszenia grobowca w ogóle nie miała związku z jego odkryciem. Mimo to medialny rozgłos sprawił, że w powszechnej wyobraźni utrwaliło się przekonanie o klątwach i zapowiedziach śmierci rzekomo wypisywanych na ścianach egipskich grobowców.
Ta opowieść żyła jeszcze długo po wydarzeniach z Doliny Królów. Wspomniany autor Kurt Wilhelm Marek (piszący pod pseudonimem C.W. Ceram) opublikował swoją książkę w 1949 roku, a w Polsce ukazała się ona w 1958 (p.t.: Bogowie, groby i uczeni) w popularnej serii Państwowego Instytutu Wydawniczego. To ważne, bo właśnie ten motyw wykorzystał później dziennikarz i popularyzator nauki Zbigniew Święch. Gdy w 1973 roku na Wawelu otwarto grobowiec Kazimierza Jagiellończyka, dość szybko zaczęto mówić o serii zagadkowych zgonów wśród osób związanych z tym wydarzeniem. Święch, chcąc przybliżyć te wypadki polskim czytelnikom, zbudował narrację o „klątwie Kazimierza Jagiellończyka”. Nikt nie utrzymywał, że budowniczowie grobu komukolwiek grozili — przeciwnie, od XVIII wieku królewskie sarkofagi bywały oficjalnie otwierane i nie traktowano tego jako świętokradztwa. Jednak taki zbieg okoliczności był zbyt nośny, by nie nawiązać do głośnej pracy Cerama. Tak powstały trzy tomy pod wspólnym tytułem „Klątwy, mikroby i uczeni” (1988-95). Autor świetnie wyczuł, jak działa ten sposób opowiadania: chwytliwa historia nie tylko przyciągnęła uwagę w Polsce. „Klątwa Jagiellończyka” zyskała rozgłos na świecie, a razem z nią zainteresowanie skierowało się na dynastię Jagiellonów i jej dzieje.
Klątwa templariuszy i klątwa prezydentów
Najsłynniejsze klątwy świata to nie wyłącznie opowieści o śmierci po zbezczeszczeniu królewskich grobowców czy o nieszczęściu przynoszonym przez „przeklęte” przedmioty. Jak zaznaczyłam na początku, wiele z nich miało wypłynąć wprost z ust samych ofiar. Za najbardziej rozpoznawalną uchodzi klątwa wielkiego mistrza templariuszy, Jaquesa de Molnaya.
Zakon narodził się w 1118 roku w Jerozolimie. Od świątyni, przy której mieściła się ich siedziba (łac. templum), przyjęli nazwę Templariuszy. Na początku bracia zakonni składali śluby ubóstwa i wyrzeczenia się ziemskich przyjemności. Z czasem jednak zaczęli gromadzić przywileje i majątki, a ich znaczenie polityczne rosło. W XIII wieku zakony rycerskie urosły do rangi potęg: prowadziły własną politykę i dysponowały ogromnymi dobrami, otrzymywanymi od władców, zdobywanymi w walkach lub konsekwentnie gromadzonymi. Templariusze odgrywali istotną rolę w wyprawach krzyżowych (więcej na ten temat por. Runciman S., 2010). W tym samym stuleciu wzbogacili się także dzięki operacjom bankowo-handlowym. Skarbiec króla Francji przechowywano w ich paryskiej siedzibie. (Baszkiewicz J., 1978: s. 140) Taka kontrola nad finansami państwa budziła niepokój Filipa IV Pięknego. Gdy nie powiodła mu się próba przejęcia stanowiska wielkiego mistrza, nakazał aresztowania zakonników, powołując się na rzekome pogańskie rytuały, zbrodnie i kontakty z niewiernymi. W latach 1307-1314 ciągnął się proces templariuszy. W marcu 1314 na stosie zginął wielki mistrz Jaques de Molnay. Świadkowie zapisali, że tuż przed śmiercią wezwał swoich prześladowców na sąd Boży. Te słowa odczytano jako klątwę, a zarazem zapowiedź szybkiego upadku dynastii i wszystkich oprawców. Tym bardziej że taki finał rzeczywiście nastąpił. Jeszcze w tym samym roku zmarł młody król (pozostawił jedynie dwie córki), papież Klemens V oraz Wilhelm Nogaret, zwierzchnik królewskiej policji. Z tego powodu w literaturze popularnej klątwę de Molnaya często uznaje się za jedną ze „spełnionych” przepowiedni. Lęk przed jej skutecznością wynikał po części z niechęci, jaką wzbudzał sposób, w jaki Filip IV potraktował Templariuszy. Choć król próbował rozpowszechniać czarną legendę o zakonie, by usprawiedliwić brutalną rozprawę z jego członkami, finansowy motyw działań był zbyt oczywisty, by dało się go całkiem przykryć propagandą.
Skoro mowa o głośnych klątwach i przepowiedniach, równie intrygująca pozostaje legenda o tzw. klątwie prezydenckiej, znanej też jako klątwa Tippecanoe. W 1811 roku gubernator Indiany William Henry Harrison (późniejszy prezydent) starł się pod Tippecanoe ze skonfederowanymi plemionami indiańskimi, którym przewodzili Szaunisi. Brat przywódcy Szaunisów, zwany Prorokiem, miał wówczas rzucić klątwę na Harrisona i kolejnych prezydentów. Według niej każdy prezydent obejmujący urząd w roku podzielnym przez dwadzieścia miał umrzeć w trakcie kadencji. (Sugden J., 1998: s. 397) Inne wersje przypisują wypowiedzenie klątwy samemu wodzowi – Tecumsehowi. Bardziej prawdopodobne jest jednak, że całą historię „dopowiedziano” dopiero w latach 20-tych XX wieku, a jej popularyzatorem był wydawca Robert Ripley. Najpewniej po raz pierwszy pojawiła się w jednej z jego broszurek z serii „Wierzcie lub nie”. Tak czy inaczej, w kulturze masowej długo funkcjonowała jako przykład przepowiedni, która się sprawdziła. Faktycznie prezydenci wybierani w tych latach zdawali się mieć wyjątkowego pecha (Harrison zmarł krótko po objęciu urzędu, Lincoln został zastrzelony). Ostatnim prezydentem uznawanym za rzekomą ofiarę tej klątwy był John F. Kennedy, zamordowany w 1963 roku.
Anatema: realna broń polityczna
Być może jeszcze większy wpływ na bieg dziejów miały anatemy. W odróżnieniu od na poły legendarnych klątw, które miały zapowiadać czyjąś śmierć albo rodzinne nieszczęścia, wykluczenie ze wspólnoty było doświadczeniem jak najbardziej namacalnym. W społeczeństwach religijnie jednolitych uderzało szczególnie boleśnie.
Jeśli klątwy Tecumseha czy de Molnaya widziano jako desperacki „ostatni argument” przegranych, to papieskie anatemy działały jak precyzyjne narzędzie politycznej rozgrywki. W czasach, gdy traktowano je śmiertelnie serio, potrafiły realnie zagrozić władcom i wodzom, stać się formą szantażu wobec uczonych oraz skłócać ze sobą całe grupy. (Siemek J., 1970: s. 11) Nierzadko klątwą obejmowano nie pojedynczą osobę, lecz całe państwo albo wybrane ziemie należące do nieposłusznego władcy. Z podobnymi klątwami i towarzyszącymi im interdyktami mierzyli się też Polacy, zwłaszcza w okresach, gdy Stolica Apostolska opowiadała się po stronie Krzyżaków.
W środowiskach religijnych mniejszości anatema miała jednak nieco inny ciężar. Wspomniany wcześniej rabinacki cherem usuwał człowieka ze wspólnoty żydowskiej i poza nią nie wywoływał formalnych skutków. Mimo to stawiał wyklętego w wyjątkowo trudnym położeniu: najbliżsi się od niego odwracali, a na pomoc „z zewnątrz” nie zawsze było można liczyć.
Klątwy i anatemy, które zmieniły historię
Wśród najsłynniejszych klątw w historii, wynikających z religijnego wykluczenia, wymienia się m.in. wzajemne obłożenie się anatemą przez zwierzchników Kościoła prawosławnego i katolickiego w 1054 roku. Narastające od lat spory o to, co należy uznać za prawowierną naukę, sprawiły, że obie strony coraz bardziej oddalały się od siebie. Każda z nich dysponowała własnym silnym centrum religijnym, ogromną liczbą wiernych oraz poparciem wpływowych władców. W takiej sytuacji nie było realnej szansy ani na podporządkowanie jednej wspólnoty drugiej, ani na osiągnięcie kompromisu. Zamiast porozumienia pojawiły się więc klątwy. Było to wydarzenie o długotrwałych konsekwencjach, które odcisnęło piętno na dziejach całego ówczesnego chrześcijaństwa. (Manteuffel T., 1999: s. 138)
Do głośnych anatem w świecie żydowskim zalicza się także wyklęcie Barucha (Benedykta) Spinozy. Ten wybitny myśliciel już jako bardzo młody człowiek zaczął formułować poglądy uznawane za niezgodne z tradycyjną interpretacją wiary — dotyczące zarówno natury świata, jak i samego Boga. Rabini z Amsterdamu odczytali te idee jako przejaw ateizmu i nałożyli na niego cherem.
W dziejach świata klątwy bywały narzędziem o wyraźnym znaczeniu politycznym, wykorzystywanym do wzmacniania wpływów i wyznaczania granic wspólnoty. Z czasem wiele z nich przeniknęło też do współczesnej mitologii i popkultury — fascynuje do dziś, przyciągając uwagę oraz pomagając popularyzować tematy takie jak egiptologia czy przełomowe wydarzenia historyczne.
Źródła:
- Jan Baszkiewicz, Historia Francji, Ossolineum 1978
- C.W. Ceram, Bogowie, groby i uczeni, Warszawa 1958
- Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, PWN 1999
- Steven Runciman, Wyprawy krzyżowe, tom II, DiGG 2010
- Józef Siemek, Śladami klątwy, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1970
- John Sugden, Tecumseh: a life, Nowy Jork 1998
- Zbigniew Święch, Międzynarodowa sława „klątwy Jagiellończyka”, w: https://www.rp.pl/Rzecz-o-historii/310049943-Miedzynarodowa-slawa-klatwy-Jagiellonczyka.html (dostęp: 27.05.2021)