6 najstarszych miast w Polsce. Nie zgadniesz żadnego z nich
Wciąż można usłyszeć, że Kalisz to najstarsze miasto w Polsce. Brzmi dumnie — i właśnie dlatego ta teza tak łatwo się przyjęła. Jej źródłem jest Jan Długosz, który jako pierwszy nazwał Kalisz w ten sposób, a później to zdanie zaczęło żyć własnym życiem. Tyle że historia miast nie opiera się na chwytliwych określeniach, lecz na konkretnych kryteriach. W „Kronice polskiej” anonimowego Galla pojawiają się przy różnych ośrodkach — m.in. Krakowie, Poznaniu, Sandomierzu czy Wrocławiu — łacińskie terminy „urbs” i „civitas”. To nie były przypadkowe słowa: w praktyce wiązały się z lokacją i nadaniem praw miejskich. A kiedy zaczęły powstawać miasta w sensie prawnym? Pierwsze otrzymywały prawa miejskie już na początku XIII wieku. Kalisz natomiast doczekał się ich dopiero ponad cztery dekady później. Co to oznacza dla słynnego „najstarszego miasta”? Właśnie tu zaczyna się najciekawsza część.
- Jak lokowano miasta w średniowieczu
- Najstarsze miasta Polski: od Złotoryi po Kołobrzeg
- Najstarsze lokacje miejskie w Polsce
- Bibliografia i polecane źródła
Jak lokowano miasta w średniowieczu
Żeby miasto mogło powstać albo zacząć szybko się rozrastać, potrzebowało przede wszystkim ludzi. Tylko jak sprawić, by ktoś chciał zamieszkać akurat w tym miejscu? Nad tym głowili się średniowieczni właściciele ziemscy — zarówno świeccy, jak i duchowni. Trzeba było zapewnić warunki, które szczególnie zachęcą kupców do przenosin, rozkręcenia handlu i stopniowego powiększania społeczności. Tak rodziły się lokalne centra wymiany, które z czasem potrafiły przyciągać przybyszów nawet z bardzo odległych stron.
Właściciele ziemscy — nie tylko w Polsce, ale w całej ówczesnej Europie — sięgali po prawo lokacyjne, gdy zakładali nowe miasto lub przeprowadzali ponowną lokację już istniejącej osady. W efekcie powstawały konkretne systemy praw miejskich, stanowiące podstawę praw i przywilejów dla obecnych oraz przyszłych mieszkańców. Na ziemiach polskich funkcjonowało kilka typów lokacji, a ich nazwy najczęściej pochodziły od tzw. „miasta wzorcowego”, na którym się je opierano.
W średniowiecznej Polsce spotykano kilka odmian praw lokacyjnych. Do najpopularniejszych należały: prawo lubeckie (w Polsce nadawane głównie miastom powiązanym ze Związkiem Hanzeatyckim), prawo chełmińskie (stosowane przede wszystkim na Pomorzu, Warmii, Mazowszu i w Prusach) oraz prawo magdeburskie (najczęściej wykorzystywane na Śląsku). Poniżej przedstawiamy najstarsze przykłady dla każdego z tych typów lokacji.
Najstarsze miasta Polski: od Złotoryi po Kołobrzeg
Złotoryja
To dolnośląskie miasto uzyskało prawa miejskie z nadania piastowskiego księcia Henryka I Brodatego. W średniowieczu mieszkało tu wielu górników przybywających z ziem niemieckich, którzy zajmowali się wydobyciem złota — i właśnie od tego wzięła się nazwa Złotoryi. Lokacja miasta nastąpiła około 1211 roku, w oparciu o prawo miejskie Magdeburga spisane w 1188 r. Z tego powodu Złotoryja bywa uznawana — w takim ujęciu — za pierwsze polskie miasto.
Lwówek Śląski
Następne z najstarszych miast w Polsce również znajduje się na Dolnym Śląsku i leży zaledwie około 25 km od Złotoryi. Lwówek należy do wąskiej grupy polskich miast, które na przestrzeni dziejów zmieniały swoją nazwę. Pojawiały się rozmaite warianty, ale zarówno w polszczyźnie, jak i w języku niemieckim najczęściej utrwalały się formy nawiązujące do określenia „Lwia Góra”. Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęto używać nazwy „Lwów”, która z czasem przyjęła ostateczną postać: Lwówek Śląski.
Okolice Lwówka były zamieszkane już w epoce brązu. W czasach panowania śląskich Piastów miasto uchodziło za jedno z najbardziej okazałych i urokliwych ośrodków średniowiecza. Ogromne znaczenie miało położenie przy szlaku handlowym łączącym Ruś z Saksonią, co przełożyło się na dynamiczny rozwój. Prawa miejskie, wzorowane na prawie magdeburskim, nadał Lwówkowi Henryk Brodaty w 1217 r.
Chełmno
Chełmno znajduje się w województwie kujawsko-pomorskim. Nazwa miejscowości nawiązuje do położenia — miasto w dużej części leży na wzniesieniu, a słowo „chełm” oznacza właśnie „wzgórze”. Osadnictwo w tym rejonie prawdopodobnie rozwinęło się już za czasów pierwszych Piastów.
W 1226 r. na ziemie polskie sprowadzono zakon krzyżacki. Zaledwie cztery lata później Chełmno stało się najważniejszym miastem krzyżaków i miejscem ich siedziby. Wielki mistrz Herman von Salza nadał Chełmnu prawo lokacyjne w 1233 r. Było to pierwsze takie prawo w północnej Polsce — oparte na prawie magdeburskim, ale uzupełnione licznymi rozwiązaniami zaczerpniętymi z innych tradycji prawnych. To właśnie od miasta wzięła nazwę odmiana prawa znana jako prawo chełmińskie. Do dziś w archiwach państwowych zachowało się wiele dokumentów zawierających chełmińskie prawa lokacyjne.
Toruń
Położenie geograficzne sprawiło, że na obszarze dzisiejszego Torunia odnaleziono ślady osadnictwa należące do najstarszych na świecie — sięgające około 9 000 lat p.n.e. Z biegiem czasu rozwinął się tu gród piastowski. Największy impuls rozwojowy miasto zawdzięczało jednak ponownie zakonowi krzyżackiemu. Herman von Salza nadał Toruniowi prawa miejskie w tym samym czasie co Chełmnu. Dokumenty wystawiono 28 grudnia 1232 r., przy czym ówcześnie posługiwano się kalendarzem, w którym nowy rok rozpoczynał się w Boże Narodzenie.
Szczecin
To największe miasto województwa zachodniopomorskiego i historyczna stolica księstwa pomorskiego. Szczecin jest zamieszkany nieprzerwanie od około 700 r. n.e., choć pierwsze ślady osadnictwa na tych terenach są znacznie wcześniejsze. Sama nazwa ma pochodzenie słowiańskie, jednak jej dokładne znaczenie nie zostało jednoznacznie potwierdzone.
Szczecin uchodzi za najstarsze miasto w Polsce lokowane na prawie lubeckim. Oficjalnie nadał je książę pomorski z dynastii Gryfitów — Barnim I Dobry — w 1243 r., choć w praktyce prawo to funkcjonowało w mieście już od sześciu lat. Charakterystyczną cechą ośrodków lokowanych na prawie lubeckim był brak typowego, kwadratowego rynku — jego rolę przejmowała główna, reprezentacyjna ulica.
6 najstarszych miast w Polsce – Kołobrzeg
Kołobrzeg to kolejne miasto, które otrzymało prawa miejskie według wzoru z Lubeki. Powstał u ujścia Parsęty do Bałtyku, w miejscu sprzyjającym zarówno handlowi, jak i rozwojowi portu. Okolica była zamieszkana co najmniej od VIII w. n.e. Do 1138 r. obszar dzisiejszego Kołobrzegu należał do Polski piastowskiej, a po śmierci Bolesława III Krzywoustego wszedł w skład księstwa pomorskiego. Lokacji Kołobrzegu w 1255 r. dokonał jeden z książąt gryfickich — Warcisław III, kuzyn Barnima I Dobrego.
Najstarsze lokacje miejskie w Polsce
Powyżej wskazano kilka przykładów najwcześniejszych nadań praw miejskich na ziemiach polskich – osobno dla każdego z najczęściej wykorzystywanych systemów. Warto pamiętać, że część ośrodków bywała lokowana ponownie: raz na innym wariancie prawa niemieckiego, innym razem na prawie polskim albo w jeszcze odmiennej formule.
Za pierwsze miasto na ziemiach Polski uznaje się zwykle śląską Złotoryję, lokowaną na prawie niemieckim przed 1211 r. Precyzyjnej daty nie da się jednak wskazać, ponieważ Henryk Brodaty nie pozostawił zachowanego dokumentu lokacyjnego. Niejednokrotnie moment nadania praw miejskich znamy dopiero z późniejszej kopii albo z aktu, który potwierdza wcześniejszą lokację. Zdarza się też, że różne części dzisiejszych miast otrzymywały prawa w różnych terminach – przykładowo w Gdańsku Stare Miasto oraz Główne (Prawe) Miasto miały osobne dokumenty lokacyjne. Prawo niemieckie funkcjonowało w Polsce aż do 1791 r., kiedy zostało zniesione przez Konstytucję 3 maja.
Bibliografia i polecane źródła
- Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia państwa i prawa polskiego, PWN, Warszawa 1976
- Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1968
- Bogucka M., Samsonowicz H., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum, Wrocław 2005
- Leciejewicz L., Początki miast nadmorskich na Pomorzu Zachodnim, Ossolineum, Wrocław 1962
- Modrzyński P. M., Prawo lubeckie w miastach pruskich (XIII–XVI w.). Stan badań, źródła i perspektywy badawcze, Studia z dziejów państwa i prawa polskiego, t. XX, Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2017
- Ptaśnik J., Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1934
- Zientara B., Henryk Brodaty i jego czasy, TRIO, Warszawa 2017